एवमेकदा तत्र, हे राजन्, गोपालकाः शीतलसुरभिस्निग्धवारिणा गावः पाययित्वा, तेनैव निर्मलेन जलनेन स्वयमपि तृप्त्या मधुरं जलं पिबन्ति स्म। ततः तस्यां वनराज्यां, यत्र गाः स्वच्छन्दं चरन्ति स्म, कृष्णः च रामः च तत्रोपसृत्य, गोपालका भूयः क्षुधार्ताः सन्तः, इदं वाक्यमूचुः—"हे राम, बलिन, हे कृष्ण, दुष्टनिघ्न, अस्मान् एषा क्षुधा पीडयति; तस्याः निवारणं त्वया कर्तव्यम्।" तत्रैव गोपालका आत्मनः क्षुधां निवेद्य, लोकेषु विषयासक्तिम् अवलोक्य, परस्परं विवेकमिदं कथयन्ति स्म—"विषयासक्त्या जीवः पुनः आत्मानं न स्मरति; किञ्च, मृत्युः तु सम्पूर्णविस्मरणमेव। जन्म अपि, यद्यपि साक्षात्स्वात्मनि अनुभूयते, विषयग्रहणमेव, स्वप्नकल्पवद्वा इति निगद्यते। यथा पूर्वं स्वप्नकल्पयोः विस्मरणं भवति, तथा तत्रावस्थायाम् आत्मानं नूतनं पश्यति, न तु पूर्ववत्। इयं त्रैधात्री—इन्द्रियाणि, विषयाः, मनश्च—द्रव्ये प्रकटन्ते; अन्तरबाह्यविभागः जनैः कल्प्यते, यथा साध्वसाधूनां कर्माणि।" "सदा, हे प्रिय, प्राणी जन्ममरणयोः प्रवर्तन्ते; कालस्य सूक्ष्मत्वात्, त्वरितत्वाच्च, तददृश्यमेव। यथा ज्वालानां, प्रवाहाणां, वृक्षफलानां च प्रवाहः, एवं सर्वेषां प्राणिनां अवस्थाः प्रवर्तन्ते। दीपः ज्वाला इति कथ्यते, जलं प्रवाह इति, पुरुषः मानव इति—एषा वाणी मिथ्या, यथा स्थायित्वबुद्धिः अपि। न चैतद्विचिन्तयेत्—'कर्मबीजात् अयं जन्यते, वा म्रियते'—मायैव, यथा दारुषु वह्निः जायते नश्यति च।" "गर्भाधानं, गर्भावस्था, जन्म, बाल्यं, पौगण्डं, यौवनं, प्रौढत्वं, वार्धक्यं, मरणं—एते देहस्य नव अवस्थाः। एतानि नानाविधानि, उच्चावचानि, कल्पितवस्तूनि, गुणसंयोगात् स्वीकृतानि; कश्चित् कदाचित् गृह्णाति, कश्चित् त्यजति। आत्मनः उत्पत्तिनाशौ पितृपुत्रयोः दृष्टान्तेन कल्प्येते; यः तु आगमापायस्वरूपज्ञः, स ताभ्यां न लक्षण्यते। यथा बीजफलयोः ज्ञः वृक्षस्य जन्मविनाशौ जानाति, तद्वत् साक्षी देहात् पृथक्।" "एवं यदा पुरुषः आत्मानं प्रकृतेः पृथग् न पश्यति, संसर्गमोहात् संसारं प्रविशति। सत्त्वसंयोगेन देवत्वं, रजसा दैत्यत्वमानुष्यत्वं, तमसा प्रेतपशुत्वम्; कर्मेण प्रेरितः एषु भ्रमति। यथा अन्येषां नृत्यगीतादौ पश्यन्, तान् अनुकरणं करोति; एवं बुद्धिधर्मान् पश्यन्, अकर्मापि कर्तव्यम् इव प्रवर्तते। यथा जलप्रवाहे वृक्षाः चलन्त इव, चक्षुषः भ्रमणेन भूमिः परिवर्तते इव, तथा ज्ञानस्यापि विकारः।" "यथा विषयानुभवः कल्पनया मिथ्या, स्वप्नदृष्टानि अपि असत्यानि, तथा संसारोऽपि आत्मनः, हे दाशार्ह। यदा विषयः नास्ति अपि, संसारचक्रं न निवर्तते; विषयानुस्मृतौ स्वप्नेऽपि दुःखमुपजायते, यथा जाग्रति। तस्मात्, हे उद्धव, विषयेषु चपलैः इन्द्रियैः न रमस्व; आत्मग्रहदोषजन्यं भ्रमं पश्य, मायामयं व्यतिकरं विद्धि।" "अपवर्जितः, दुष्टैः तिरस्कृतः, परिभूयमानः, ईर्ष्यया पीडितः, ताडितः, बद्धः, जीविकाहीनः, मूढैः अपि तिरस्कृतः, मूत्रितः, बहुधा कम्पितः—एवं दुःखेष्वपि, शुभकामः स्वात्मना आत्मानं उद्धरेत्।" एवं श्रुत्वा, श्री उद्धवः उवाच—"कथं एतदवगच्छेयम्, भगवन्? तत्त्वमस्माकं ब्रूहि। आत्मन्येतादृशं दुष्करं पराभवमहमतीव दुःसहम् मन्ये, विश्वात्मन्, अपि पण्डितैः, स्वभावस्य बलात्। त्वद्धर्मनिष्ठैः, शान्तैः, त्वच्चरणाश्रयैः विना। बृहस्पतिः ब्रह्मवादे, हरिश्च आत्मदर्शने, गवां, गुरूणां, ब्राह्मणानां च भक्त्या विष्वक्सेनं अनुतिष्ठति।" "स्त्रीणां कर्णरन्ध्रेषु, त्रिषु लोकेषु, स्तुतिगीतैः पुरुषाः प्रविशन्ति, यथा रामः साधुषु। भोजनहोमैः यजमानपत्नीषु प्रीतिः जायते।" एवं गोपालकाः कृष्णरामौ क्षुधार्ताः सन्तः, उचुः—"हे राम, बलिन, हे कृष्ण, दुष्टनिघ्न, अस्माकं क्षुधा तव निवर्तनीया।" ततः श्रीशुकः उवाच—एवं गोपालकैः उक्तः भगवान् देवकीसुतः भक्तायै ब्राह्मण्यै प्रियं वाक्यमुवाच—"यत् यज्ञशालायां ब्राह्मणाः ब्रह्मविदः स्वर्गकामाः आङ्गिरसस्य यज्ञं कुर्वन्ति, तत्र गच्छत। गोपालकाः, तत्र गत्वा, मम च नाम्ना, भगवत् च नाम्ना, बलस्य च नाम्ना, पक्तोदनं याचध्वम्।" इत्युक्त्वा भगवता, ते गोपालकाः तत्र गत्वा, भगवतो आज्ञया, ब्राह्मणान् प्राञ्जलयः प्रणिपत्य, निवेदयामासुः—"हे भूमिपतयः, शृणुत; वयं कृष्टाज्ञया आगताः, रामप्रेषिताः गोपालकाः स्म; भवतां शुभं भूयात्। हे धर्मविदः, रामाच्युतौ समीपे गाः पालयन्तौ, क्षुधार्तौ, भवतां पक्तोदनं याचेते; यदि श्रद्धा अस्ति, तद् दत्त।" "हे श्रेष्ठाः, पशुयागस्य दीक्षायां सौत्रामणौ वा, दीक्षितस्यापि, भक्ष्याणि न दूष्यन्ते।" एवं भगवतोऽर्थे निवेदितेऽपि, ते ब्राह्मणाः लघुकामाः, बहुकर्मनिबद्धाः, बालिशाः, वृद्धाभिमानिनः, न शृण्वन्ति स्म। यः देशः, कालः, द्रव्यविभागः, मन्त्राः, विधिः, ऋत्विजः, वह्नयः, देवताः, यजमानः, क्रियाः, धर्मश्च—एते सर्वे तस्मात् एव सम्पन्नाः। स एव परं ब्रह्म, भगवान् अधोक्षजः, तं तु अविवेकिनः, आत्मानं मर्त्यवत् मन्यन्ते, मानुषं दृष्ट्वा न बुबुधिरे। न च 'यदुभ्यः दत्तव्यम्' इति, न वा 'न दातव्यम्' इति, हे रिपुसूदन, ऊचुः; गोपालकाः निराशाः, कृष्टरामयोः समीपं प्रत्येत्य यथावृत्तं न्यवेदयन्। एतदाकर्ण्य, भगवान् जगन्नाथः सस्मितं पुनः गोपालकान् उवाच, लोकीयं मार्गं दर्शयन्।