एवमिह देहिनां मध्ये जन्मनः साक्षात्सिद्धिरियं परिकीर्तिता—यः सदा स्वजीवितधनबुद्धिवाचाभिः परमहिताय प्रवर्तते। ततः कदाचित् यमुनातटं प्रविश्य, नवपल्लवफलपुष्पपत्रभारिततरूणां नीचैः शाखाभिः मार्गं कृत्वा, गोकुलवासिनः शीतलशुभोदकेन गाः पाययित्वा, स्वयं च तेन मधुरेण जलपानं कृतवन्तः। तत्रैव वनान्तरेषु, गाः स्वच्छन्दगमनाय विसृज्य, कृष्णः सहरामेण तत्रागतः। ते च गोपालकाः क्षुधार्ताः सन्तः, कृष्णरांभ्यां प्रति इदं वचनमूचुः— "इन्द्रियविषयेषु संलग्नः भूतो नात्मानं पुनः स्मरति; मृत्युरपि केनापि कारणेन सम्पूर्णविस्मरणमिति कथ्यते। जन्मापि सर्वात्मना स्वात्मतया अनुभूयमानं, स्वप्नकल्पनयोः सदृशं, विषयग्रहणमेव इति निगद्यते। यथा स्वप्नं कल्पनां वा पूर्वं न स्मरति, तथा तत्रापि आत्मानं नूतनमेव पश्यति, न तु पूर्ववत्। इन्द्रियविषयमनोमयः त्रिविधोऽपि व्यक्तिरूपः पदार्थे दृश्यते; अन्तरबहिरिति विभागो जनैः कृतः, यथाशुभाशुभकर्मणोः। सततं खलु, प्रिय, भूतानि जायन्ते विनश्यन्ति च; कालस्याऽदृश्यगत्याऽतीव लघुत्वात् तद् न दृश्यते। यथा दीपनलिकानद्यः फलानि च वृक्षस्य, तथैव सर्वभूतानां यौवनादयः क्रमाः प्रतिष्ठिताः। दीपोऽयं शिखा इति, जलं प्रवाह इति, पुरुषोऽयं नर इति; इदं सर्वं मिथ्यावचनं, यथा स्थायिनो जीवितस्यापि मिथ्यात्वं। नायं पुरुषः स्वकर्मबीजात् जायते, न च सदा नश्यति; यथा दारुविस्फुलिङ्गयोः उदयविनाशौ मिथ्येते। गर्भाधानं गर्भावस्था जन्म बाल्यं पौगण्डं यौवनं प्रौढत्वं वार्धक्यं मृत्युः—इत्येतानि शरीरस्य नव स्थितयः। गुणसंयोगेन कल्पितानि उच्चावचानि शरीराणि काल्पनिकानि, कदाचित् कश्चित् लभते, कदाचित् त्यजति च। आत्मनः उत्पत्तिनाशौ पितृपुत्राभ्यां अनुमीयते; परन्तु यः यथार्थदृष्ट्या सर्वस्य आगमापाययोः तत्त्वं वेत्ति, स न उभयलक्षणः। यथा बीजफलविज्ञानी वृक्षस्य जन्मविनाशौ वेत्ति, तथैव साक्षी शरीरात् पृथक् स्थितः। एवं स्वात्मानं प्रकृत्याऽपृथग्विजानन् संसर्गाद्भ्रमितः संसारं प्रविशति। सत्त्वेन देवत्वं, रजसा दानवमानुष्यत्वं, तमसा पिशाचपशुत्वं लभ्यते; कर्मवशात् तत्र तत्र विचरति। यथा नृत्यगीतादिकं पश्यन् अन्यः तदनुकरणं करोति, तथा बुद्धिगुणदर्शनात् अक्रियापि प्रवृत्तिः जायते। यथा जलप्रवाहे वृक्षा इव चलन्ति, चक्षुषो भ्रमणाद् भूमिः परिभ्रमति, तथैव बुद्ध्यादिषु विपर्ययो जायते। यथा मनसो विकल्पेन इन्द्रियार्थानुभवो मिथ्या, स्वप्नदृष्टमपि असत्यं, तथैव आत्मनः संसारोऽपि मिथ्यैव, हे दशार्ह। इन्द्रियविषयाभावेऽपि संसारचक्रं न निवर्तते; विषयध्यानिनः दुःखं स्वप्नेऽपि जागरायामिव जायते। अतः, उद्धव, अनस्थिरैः इन्द्रियैः विषयेषु न प्रवर्तस्व; आत्मग्रहजन्यं भ्रमं पश्य, मायामयं दोषं विद्धि। यद्यपि परैः अपकृष्टः, दुष्टैः अवमानितः, परिभूतः, ईर्ष्यया पीडितः, ताडितः, बद्धः, जीविकाव्यपोहितः स्यात्— अज्ञानिभिः अपि अपशब्देन, मूत्रेण वा अपमृष्टः, नानाप्रकारेण कम्पितः—तथापि दुःखमपि प्राप्य, हितकामः स्वयमेवात्मानं उद्धरेत्। एवं श्रुत्वा, श्रीउद्धवः जगाद—"कथं एतन्मे बोध्यताम्, भगवन्? ब्रूहि नः। आत्मन्येतादृशं दुष्करं, विश्वात्मन्, महदपि पण्डितैः दुष्करमालोकये, प्रकृतेः प्रबलत्वात्। त्वद्धर्मनिष्ठानां शान्तानां तव पादाश्रितानां विना अन्यैः न शक्यते। बृहस्पतिः ब्रह्मवादे, हरिः स्वात्मदर्शने, गवां, गुरूणां, विप्राणां च भक्त्या विष्वक्सेनं पालयन्ति। स्तुतिपूजनादिभिः त्रिलोक्यां नराः, क्वचित् तत्र तत्र, स्त्रीणां कर्णरन्ध्रैः प्रविशन्ति, यथारामः साधुषु। अन्नहोमादिना च यजमानपत्नीषु प्रीतिः भवति।" तदा गोपालकाः ऊचुः—"हे राम, महाबाहो, हे कृष्ण, दुष्टनाशन, अस्मान् अयं क्षुधार्तिः पीडयति; तस्य निवारणं त्वया कर्तव्यम्।" श्रीशुक उवाच—एवं गोपालकैः उक्तः भगवान् देवकीसुतः भक्तायै द्विजपत्नीये कृपया वाक्यमिदमब्रवीत्—"यत्राङ्गिरसां ब्राह्मणानां यज्ञः प्रवर्तते स्वर्गकामैः, तत्र गच्छत; अन्नं पक्तं याच्यत, मम रामस्य च नाम्ना।" भगवता एवमुक्ताः, ते गोपालकाः तत्र गत्वा, नम्रवदनाः, भूमौ प्रणम्य, ब्राह्मणान् यथोक्तं याचिरे—"हे भुवां पतयः, वयं कृष्णाज्ञया आगताः; रामेण प्रेषिताः गोपालाः स्मः; भवतः शुभं स्यात्। धर्मवित् श्रेष्ठाः, रामाच्युतौ निकटस्थे गाः पालयन्तौ क्षुधार्तौ, युष्मद्भ्यः अन्नं याचन्ते। यदि श्रद्धा अस्ति, तर्हि ताभ्यां यथाकामं पक्तं दत्तव्यम्। हे उत्तमान्, पशुयागसत्रमणिसंस्कारयोः विना, दीक्षितस्यापि भोजनं न दूष्यते।" एवं भगवतोऽर्थे श्रुत्वापि, ते ब्राह्मणाः न प्रतीयुः—स्वल्पकामाः, बहुकर्मनिरता, बालिशाः, वृद्धत्वेन गर्विताश्च। यः देशः, कालः, पृथक् द्रव्यं, मन्त्राः, विधिः, ऋत्विजः, वह्नयः, देवताः, यजमानः, यज्ञः, धर्मः—एते सर्वे तस्यैव अंशाः। सः परं ब्रह्म, भगवान् अधोक्षजः, तं ते विवेकरहिताः, आत्मानं मृत्युमिव पश्यन्तः, मानुषमिव अवगम्य, नाजानन्।