एवं वृक्षाः पत्रैः पुष्पैः फलैः छायया मूलैः त्वक्-दर्भ-यव-गन्ध-रस-भस्म-अस्थिभिः च सर्वेषां कामान् पूरयन्ति। एष एव हि जननस्य परिपूर्णत्वं देहिनां मध्ये देहिनां सतां यत्—जीवितेन, वित्तेन, बुद्ध्या, वाचा च सदा परमार्थाय आचरितव्यम्। ततः ते सर्वे यमुनायाः मध्ये प्रविश्य, नवपल्लव-गुच्छ-फल-पुष्प-पत्रैः अधस्तन-शाखाभिः युक्तेषु वृक्षेषु विचरन्तः, तत्र शुभोदकेन शीतलेन गावः पाययित्वा, ततः गोपालकाः अपि तेन मधुरेण जलप्रवाहेण यथाकामं तृप्तिम् अवापुः। तत्र तस्याः वनान्तरेषु, गाः स्वेच्छया चरन्त्यः सन्, कृष्णः रामः च, राजन्, तदानीं तत्र उपसृत्य, क्षुधिताः सन्तः, गोपालकाः एवं वचनम् ऊचुः—इन्द्रियार्थेषु संलग्नः जीवः स्वात्मानम् पुनः न स्मरति; यदृच्छया मृत्युः सर्वस्य विस्मरणं भवति। जन्म अपि स्वात्मनि अनुभूयमाने, इन्द्रियार्थग्रहणमेव, स्वप्नकल्पवत् उच्यते। यथा स्वप्नं वा कल्पनां वा पूर्वं न स्मरति, तथा तत्र अपि आत्मानं नूतनं पश्यति, न तु पूर्ववत्। इन्द्रियाणां विषयाणां मनसः च त्रिविधं रूपं वस्तुनि दृश्यते; अन्तर्बाह्य-भेदः जनैः कल्प्यते, यथा साधु-असाधु-कर्मणाम्। सततं, प्रिय, भूतानि जायन्ते लीयन्ते च; कालस्य सूक्ष्मत्वात् शीघ्रगत्वात् च तद् न दृश्यते। यथा ज्वालाः, प्रवाहाः, वृक्षस्य फलानि च, तथा सर्वेषां भूतानां यौवनानि अवस्थाः च प्रतिष्ठिताः। दीपः ज्वालायाः नाम्ना, जलं प्रवाहस्य, पुरुषः च मानवस्य—एवं वाचो मिथ्या, यथा चिरजीवित्वस्य कल्पना। मा मन्यथा—अयं पुरुषः स्वकर्मबीजाद् जायते, वा सः सत्यम् मृत्युम् आप्नोति; एषा माया, यथा दारुणि वह्निः उद्भवति लीयते च। गर्भाधानं, गर्भावस्था, जन्म, बाल्यं, पौगण्डं, यौवनं, प्रौढत्वं, वयःस्थापनं, मृत्युः—इति नव अवस्थाः शरीरस्य। उच्चावचानि एतानि शरीराणि कल्पनारूपेण गुणसंयोगात् लभ्यन्ते त्यज्यन्ते च कदाचित्। आत्मनः आगमनं गमनं च पितु: पुत्रस्य च दृष्टान्तेन अनुमीयते; यः तु आगम-गमन-तत्त्वदर्शी, सः उभयेन न लक्षितः। यथा बीज-फल-ज्ञानवान् वृक्षस्य जन्म-नाशौ जानाति, तथैव साक्षी आत्मा शरीरात् भिन्नः। एतेन प्रकारेण, यः आत्मानम् प्रकृतेः भेदं न पश्यति, संसर्गमोहितः सः संसारम् प्रविशति। सत्त्वसंयोगेन देवत्वम्, रजसा असुर-मानुष्यत्वम्, तमसा प्रेत-पशुत्वम् लभ्यते; कर्मणां प्रेरणया एतेषु भ्रमणम्। यथा अन्येषां नृत्य-गीत-दर्शनं कृत्वा स्वयम् अपि तदनुकरणम् करोति, तथा बुद्धेः गुणदर्शनात् अकुर्वन् अपि कुर्वितुम् प्रवर्तते। यथा जलप्रवाहेण वृक्षाः चलन्ति इव दृश्यन्ते, नेत्र-भ्रमणेन पृथिवी भ्रममिव उपलभ्यते, तथैव इन्द्रियगोचरदर्शनम् अपि मिथ्या। मनसः कल्पनया इन्द्रियार्थानुभवः मिथ्या, स्वप्नदृष्टानि अपि असत्यानि, तथा संसारः आत्मनः मिथ्या, हे दशार्ह। वस्तुषु असति अपि संसारचक्रं न निवर्तते; इन्द्रियार्थानुस्मरणात् दुःखं स्वप्ने अपि जायते, यथा जाग्रति। अतः, उद्धव, अस्थिरैः इन्द्रियैः इन्द्रियार्थेषु न प्रवर्तस्व। आत्मग्रहजन्यं मोहं पश्य, मायामयं दोषं विविच्य। परित्यक्तः, दुष्टैः अपमानितः, अवहसितः, ईर्ष्यया पीडितः, ताडितः, बद्धः, जीविकया वञ्चितः; मूढैः अपि निगृहीतः, मूत्रितः, नानाविधं क्षिप्तः; यः शुभकामः, सः क्लेशे अपि स्वात्मना आत्मानम् उद्धरेत्। श्री उद्धवः उवाच—कथं एतत् विज्ञास्यामि, भगवन्? कथयस्व। आत्मन्य् एषा दुःसहा अवमानना, भगवन्, अतिदुर्वहा, अपि विदुषाम्; प्रकृतेः बलात्। त्वद्दर्मनिष्ठानां, शान्तानां, तव पादाश्रयानां विना। बृहस्पतिः ब्रह्मविद्यायाम्, हरिः आत्मदर्शने, गवां, गुरूणां, विप्राणां च भक्त्या विष्वक्सेनं अनुसरन्ति। स्त्रियः त्रिषु लोकेषु, स्तुत्या गीत्या च, पुरुषाः श्रवणरन्ध्रैः प्रविशन्ति, यथा रामः साधुषु। अन्नेन हविषा च यजमानपत्नीषु प्रियता जायते। तदा गोपालका ऊचुः—हे राम, महाबाहो, हे कृष्ण, दुष्टनाशन, अस्माकं भूख् एषा बाधते; त्वया तस्य उपशमः कर्तव्यः। श्री शुकः उवाच—एवं गोपालकैः उक्तः भगवान् देवकीपुत्रः भक्तायै विप्रपत्नीये इदं वाक्यम् अनुग्रहेण उवाच। यज्ञवाटं गच्छत, यत्र ब्राह्मणाः ब्रह्मविदः आङ्गिरसं यज्ञं स्वर्गकामाः कुर्वन्ति। तत्र गत्वा, गोपालकाः, अस्माभिः प्रेषितं सिद्धान्नं याच्यध्वम्, भगवतः नाम, महात्मनः नाम, मम च नाम निर्दिश्य। इति भगवता निर्दिष्टाः, तदनुसारं गत्वा, ते ब्राह्मणान् प्रणम्य, हस्ताञ्जलिपुटाः भूमौ साष्टाङ्गं निपत्य, याचन्त। हे भूमिपालाः, शृणुत—वयं कृष्णाज्ञया प्रेषिताः आगताः। रामेण प्रेषिताः गोपालकाः स्मः; भवतः शुभं अस्तु। हे धर्मवित् श्रेष्ठाः, रामः अच्युतः च, इह समीपे गाः पालयन्तौ, क्षुधितौ, युष्मद्-भोजनकामौ। यदि श्रद्धा अस्ति, तर्हि ताभ्यां सिद्धान्नं दत्तव्यं। हे उत्तमाः, पशुयाग-सौत्रामणौ विना, दीक्षितस्य अपि, अन्नभोजनं न दोषाय। ते ब्राह्मणाः, भगवतः पक्षे याचितम् अपि श्रुत्वा, न शृण्वन्; क्षुद्रकामाः, बहुकर्मनिरता, बालिशाः, वृद्धत्वेन गर्विताः। देशः, कालः, पृथक्-द्रव्यं, मन्त्राः, विधयः, ऋत्विजः, वह्नयः, देवताः, यजमानः, क्रिया, धर्मः—एतानि सर्वाणि तस्यैव रूपाणि।