व्रजवासिनः प्रचण्डतापेन मध्याह्नसूर्यस्य ताड्यमानाः सन्तः, वृक्षान् स्वदेहैः छायां वितरन्तः छत्रवत् पश्यन्ति स्म। तान् दृष्ट्वा स भगवान् व्रजवासिभ्यः इदं कथयामास— “हे स्तोककृष्ण, हे अंशो, हे श्रीदामन्, हे सुबल, हे अर्जुन, हे विशाल, हे ऋषभ, हे तेजस्विन्, हे देवप्रस्थ, हे वरूथप! पश्यतैतान् महात्मनः, ये परार्थमेव जीवितुमिच्छन्ति। वातवृष्टितपशीतादीन् सहन्तः, अस्मान् रक्षन्ति। धन्यं खलु एषां जन्म, यतो ह्यखिलजीवानां जीवनहेतवः भवन्ति। सतां यथा, याचमानान् कदापि न परित्यजन्ति। पत्रपुष्पफलच्छायामूलत्वक्त्काष्ठगन्धरसपिच्छलक्षारास्थिभिः सर्वान् इच्छितार्थान् पूरयन्ति। एवमेव देहिनां मध्ये देहिनां जन्मनः परिपूर्णता सा एव— स्वजीवितधनबुद्धिवाचा परमहितमेव साधितव्यम्। एवं ते यमुनामध्ये प्रविशन्तः, नवपल्लवगुच्छफलपुष्पपत्रैः लघुशाखाभिः विचित्रितेषु वृक्षेषु ययुः। तत्र शीतलाम् अमृतोपमाम् जलधारां गोभ्यः पातयित्वा, ते गोपाः अपि स्वेच्छया तृप्तिम् आपुः। यमुनाकाननेषु गाः स्वच्छन्दं चरयन्त्यः सन्तः, कृष्णः च रामश्च तत्रागतौ। तस्मिन्नन्तरे, गोपाः क्षुधार्ताः सन्तः, एवं वदन्ति स्म— “इन्द्रियार्थेषु मग्नः जीवः पुनः आत्मानं न स्मरति; मृत्युः तु सम्पूर्णविस्मरणम्। यथा स्वप्नकल्पयोः पूर्वस्मिन्काले न स्मरणं भवति, तथा तत्रात्मानं नूतनं पश्यति न तु यथापूर्वम्। एषा त्रैविध्यरूपा वृत्तिः— इन्द्रियाणां, विषयानां, च मनसः— द्रव्ये दृश्यते; अन्तर्बहिश्च भेदो जनैः कल्प्यते, सतां दुष्टानां कर्मवत्। सततं जन्तवः जायन्ते नश्यन्ति च; कालस्य सूक्ष्मत्वेन, शीघ्रत्वेन च, तददृश्यं भवति। यथा ज्वालाः, प्रवाहाः, वृक्षस्य फलानि, तथा सर्वेषां सत्त्वानां यौवनाद्यावस्थाः स्थाप्यन्ते। दीपः ज्वाला इति कथ्यते, जलं प्रवाह इति, एषः पुरुषः इति; एषा वाणी मिथ्या, यथा स्थायिनो जीवितस्य कल्पना। न चैतद् मन्ये— “एषः पुरुषः स्वकर्मबीजाद् जायते, वा म्रियते”— माया हि सा, यथा अग्निः काष्ठयोः उत्पत्तिनाशौ प्रपद्यते। गर्भाधानादारभ्य— गर्भ, जन्म, बाल्य, पौगण्ड, यौवन, सम्पूर्णता, वार्धक्य, मरणं— इति देहस्य नवावस्थाः। एतानि उच्चावचानि देहानि कल्पितसाराणि गुणसङ्गेन गृह्णाति, त्यजति च कश्चित्कदा। पितृपुत्रयोः संयोगवियोगाभ्यां आत्मनोऽपि उत्पत्तिनाशौ अनुमान्येते; परन्तु यः तत्त्वज्ञः, स तयोः न लिप्यते। यथा बीजफलयोः वृक्षस्य जन्मनाशौ ज्ञात्वा, स साक्षी वृक्षाद् भिन्नः, तथा आत्मा देहाद् भिन्नः। एवं यदा नात्मानं प्रकृतेः भिन्नं पश्यति, संसर्गमोहितः स संसारं प्रविशति। सत्त्वयोगेन देवत्वं, रजसा दानवमानुषत्वं, तमसा प्रेतपशुत्वं प्राप्य, कर्मेन्द्रितः भ्रमति। यथा नृत्यगीतं पश्यन् अन्यः तदनुकरणं करोति, एवं बुद्धिधर्मान् पश्यन् अक्रियः अपि अनुकरोति। यथा जलस्य प्रवाहे वृक्षा इव चलन्ति, यथा भ्रान्तचक्षुषा पृथिवी भ्रमतीव, तथा मिथ्यादर्शनम्। यथा इन्द्रियगोचरान् मनसा कल्पयन् मिथ्याज्ञानम्, स्वप्नदृश्यं च असत्यं, तथा संसारोऽपि आत्मनः। वस्तुनः अभावेऽपि संसारचक्रं न निवर्तते; इन्द्रियार्थानुस्मरणेन दुःखं स्वप्नेऽपि जायते यथा जाग्रति। तस्मात्, उद्धव, चपलैः इन्द्रियैः विषयेभ्यः न रमस्व। आत्मग्रहदोषजन्यं भ्रमं पश्य, मायामयं पश्य। अपवर्जितः, दुष्टैः तिरस्कृतः, उपहसितः, स्पर्धितः, प्रहृतः, बन्धितः, जीविकाहीनः, अज्ञैः अपि निन्दितः, मूत्रितः, बहुधा कम्पितः, दुःखेष्वपि हितकामः स्वयमेवात्मानं उद्धरेत्। एवं श्रुत्वा, श्री उद्धवः उवाच— “कथं एतत् अवबुध्येयम्, भगवन्? ब्रूहि नः। एषा आत्मन्यतिक्रान्तिः दुःसहा, महामते, बुद्धिमतामपि दुःसाध्या, प्रकृतेः बलात्। तव धर्मनिष्ठानां, शान्तानां, चरणाश्रितानां विना। बृहस्पतिः ब्रह्मवादे, हरिः च आत्मविद्यायाम्, गवां, गुरूणां, विप्राणां च भक्तिरेव विष्वक्सेनानुगमनम्। स्त्रीणां कर्णरन्ध्रैः कीर्तिगीतैः त्रिषु लोकेषु नराः प्रविशन्ति, यथा रामः साधुषु। होमैः भोज्यैश्च, यजमानपत्नीषु अनुग्रहः भवति। ततः गोपाः ऊचुः— “हे राम, बलिन, हे कृष्ण, दुष्टनाशन, अस्मान् क्षुधा बाधते, तस्य निवारणं कर्तव्यम्।” श्रीशुक उवाच— एवं गोपैः उक्तः भगवान् देवकीसुतः भक्तायै ब्राह्मण्यै कृपया इदं वचनम् अब्रवीत्— “अङ्गिरसाम् यज्ञं कुर्वन्तः ब्राह्मणाः स्वर्गकामाः यत्र, तत्र गच्छत। तत्र गत्वा, गोपाः, मम नाम, रामस्य नाम, च भगवतः नाम निर्दिश्य, पक्वान्नं याचत। एवम् आदेशेन, ते गोपाः तत्र गत्वा, यथोक्तं विनयेन, प्रणिपत्य, ब्राह्मणान् प्रार्थयन्तः ऊचुः— ‘हे भूमिपालाः, शृणुत! वयं कृष्णाज्ञया आगताः। रामेण प्रेषिताः गोपाः स्मः; भवतां शुभं भूयात्।