भगवान् श्रीकृष्णः यथोक्तं गोपीभ्यः उवाच—"युवत्यः, व्रजं गच्छत, व्रतेन सिद्धाः। युष्माभिः यः मम पूजनार्थं व्रतः कृतः, तेन व्रतेन सन्तुष्टोऽस्मि। आगामिषु रात्रिषु मया सह रमिष्यध्वम्।" इति भगवता समादिष्टाः ताः गोप्यः, स्वमनोरथसिद्ध्यनन्देन परिपूर्णाः, तस्य पादपद्मेषु ध्यानं कुर्वन्त्यः, यद्यपि तद् दुःखकरं आसीत्, व्रजं प्रत्युपावर्तन्त। ततः देवकीसुतः श्रीकृष्णः, गोपालबालकैः परिवृतः, भ्रात्रा बलरामेण सह, व्रजात् दूरं गाः चारयन् वनं जगाम। तत्र, उग्रतप्तमध्यान्हिनात्यन्तदाहिनः सूर्यरश्मीन् प्रतिरोध्य, वृक्षाः स्वदेहच्छायया छत्रवत् तिष्ठन्तः दृष्ट्वा, कृष्णः व्रजवासिनः सम्बोध्य उवाच—"हे स्तोककृष्ण, अंशु, श्रीदामन्, सुभल, अर्जुन, विशाल, ऋषभ, तेजस्विन्, देवप्रस्थ, वरूथप! एतान् महानात्मनः पश्यत, ये स्वार्थं परित्यज्य परार्थमेव जीवन्ति। वायुः, वर्षा, आतपः, शीतं च सहन्तः, अस्मान् पालयन्ति। धन्यं खलु एषां जन्म, येषां सर्वभूतानि जीवन्ति; सत्पुरुषवत्, याचकान् कदापि न परित्यजन्ति। पत्रैः, पुष्पैः, फलैः, छायया, मूलैः, त्वचः, दारुभिः, गन्धरसैः, स्नेहैः, अग्निशेषैः, अस्थिभिः च इच्छितानि प्रयच्छन्ति।" "इह देहिनां मध्ये देहिनः जन्मनः परं सफलत्वं तदेव—स्वजीवितेन, वित्तेन, बुद्ध्या, वाचा च सदा परहितं कार्यम्।" इति उक्त्वा, कृष्णः तरुणशाखापल्लवफलपुष्पपत्रभारितानां वृक्षाणां नीचान्तरेण यमुनायाः मध्ये प्रविवेश। तत्र, शुभशीतलं निर्मलं जलं गोभ्यः पाययित्वा, तैः गोपालकैः सह स्वयं तद् मधुरं जलं तृप्त्या पिबन् सुखमविन्दत्। यमुनावनान्तरे, गाः स्वच्छन्दं चरन्त्यः सन्, कृष्णः रामश्च तत्र आगतौ। तयोः सह गोपालकाः, क्षुधिताः सन्तः, इदं वचोऽब्रुवन्—"इन्द्रियविषयेषु आसक्तः जीवः स्वात्मानम् पुनः न स्मरति; मृत्युः तु कारणान्तरात् सर्वविस्मरणरूपः। यः स्वात्मा अनुभवः, स जन्म, इन्द्रियविषयग्रहणरूपः, स्वप्नकल्पवत् उक्तः। यथा स्वप्नं कल्पनां वा पूर्वं न स्मरति, तथा तस्मिन्स्थिते आत्मानं नूतनं पश्यति, न तु यथापूर्वम्।" "इन्द्रियविषयमनसां त्रिविधं रूपं वस्तुनि दृश्यते; अन्तर्बहिर् विभागः जनैः कल्प्यते, सतां दुष्टानां कर्मवत्। सततं प्राणिनः सृज्यन्ते विनश्यन्ति च; कालस्य सूक्ष्मत्वात्, त्वरया, अयथारूपेण, तद् न दृश्यते। यथा ज्वालानां, प्रवाहस्य, वृक्षस्य फलानां च, तथैव सर्वभूतानां अवस्थाः कल्पिताः। दीपोऽयं ज्वालोक्तः, जलं प्रवाहः, पुरुषः च मनुष्यः—एषा वाग् मिथ्या, यथा चिरंजीवित्वस्य कल्पना।" "न हि कर्मबीजादयं जन्यते, न वा सः म्रियते; यथा दारुणा वह्निः उत्पद्यते विनश्यति चेति भ्रान्तिः। गर्भाधानं, गर्भावस्था, जन्म, बाल्यं, पौगण्डं, यौवनं, प्रौढिः, वयःस्थापनं, मृत्युः—एते देहस्य नवावस्थाः। गुणसङ्गेन कल्पितानि, उच्चावचानि देहानि, कदाचित् लभ्यन्ते, कदाचित् त्यजन्ते च। आत्मनः उत्पत्तिनाशौ पितृपुत्रयोः दृष्टान्तेन कल्प्येते; यः तु तत्त्वदर्शी, स ताभ्यां न लिप्यते।" "यथा बीजफलदर्शी वृक्षस्य जन्मविनाशं जानाति, तथैव साक्षी देहात् पृथक्। यदा पुरुषः आत्मानं प्रकृतेः पृथक् न पश्यति, संसर्गमोहात् संसारं प्रविशति। सत्त्वेन देवत्वं, रजसा दानवमानुषत्वं, तमसा प्रेततिर्यक्त्वं लभ्यते; कर्मगत्याः च।" "अन्येषां नृत्यगीतादीन् पश्यन्, स्वयमपि तदनुकरणं करोति; तथा बुद्धिगुणान् पश्यन्, अकुर्वन् अपि प्रवर्त्यते। यथा जलप्रवाहे वृक्षा इव चलन्ति, नेत्रविभ्रमात् पृथ्वी भ्रमतीव, तथा इन्द्रियगोचराः भ्रान्त्याः दृश्यन्ते। मनसो विकल्पेन विषयानुभवः मिथ्या, स्वप्नदर्शनवत्; तथा संसारः आत्मनः, हे दशार्ह।" "विषयाभावेऽपि संसारचक्रं न निवर्तते; विषयध्यानिनः दुःखं स्वप्ने अपि जाग्रति इव भवति। तस्मात्, उद्दव, विषयेषु प्रमादिनि इन्द्रियैः मा रम्याः। आत्मग्रहात् जातां भ्रान्तिं पश्य, मोहदोषं च विज्ञाय।" "त्यक्तः, दुर्जनैः अवमानितः, उपहसितः, ईर्ष्यया पीडितः, आहतः, बद्धः, आजीविकाहीनः, अपि वा—मूढैः ताडितः, अपवाहितः, मूत्रितः, नाना प्रकारेण कम्पितः—यः शुभकामः, सः क्लेशेऽपि आत्मनात्मानं उद्धरेत्।" एवं श्रुत्वा, श्रीउद्धवः पप्रच्छ—"कथं एतद् अवगच्छेयम्, भगवन्? ब्रूहि नः। आत्मनः अतीव दुःसहमिदं दुष्करं मन्ये, विश्वात्मन्, अपि मेधसाम्; प्रकृतिः बलवती हि। तेभ्यः त्वद्भक्तधर्मिष्ठानां, शान्तानां, तव पादाश्रयिणां विना। बृहस्पतिः ब्रह्मवादे, हरिः च आत्मविद्यायाम्, गोब्राह्मणाचार्यभक्त्या विष्वक्सेनं अनुयान्ति। स्तुतिगीताभ्यां त्रैलोक्ये, कुटुम्बयोषितां कर्णरन्ध्रैः प्रविशन्ति जनाः, यथा रामो धर्मिष्ठेषु।" "भोजनैः हविभिः च, याजकपत्नीषु प्रीतिः स्यात्।" तदा, गोपालकाः कृष्णरामौ उचुः—"हे राम, बलिनां श्रेष्ठ, हे कृष्ण, दुष्टनाशन, अस्माकं क्षुधा बाधते; त्वं तस्याः निवृत्तिं कर्तुमर्हसि।" इत्युक्त्वा, श्रीशुक उवाच—एवं वचो गोपालकैः श्रुत्वा, देवकीसुतः भगवन् भक्तायै ब्राह्मणपत्न्यै अनुग्रहार्थं सौम्यया गिरा अवदत्—"यत्र ब्राह्मणाः ब्रह्मविदः स्वर्गकामाः आङ्गिरसं यज्ञं कुर्वन्ति, तत्र युष्माकं गन्तव्यम्।