भगवान् गोपीभ्यः सान्त्वयन् एवं उवाच—“भोः साध्व्यः, भवतीनां मयि पूजार्थं कृतः संकल्पः मयि विज्ञातः। अहं तस्य अनुमोदनं करोमि, स च निश्चितं सफलो भविष्यति। ये जनाः मयि मनः स्थापयन्ति, तेषां कामः न कदापि विकाररूपेण परिवर्तते, यथा भृष्ट-पक्व-धान्यं साधारणतः न वर्धते। अतः, हे कन्याः, व्रजं प्रति गच्छन्तु, स्वेन व्रतेन सिद्धाः। आगामिषु रात्रिषु, भवतीनां मया सह रमणं भविष्यति; यः अयं व्रतः भवतीभिः मम पूजार्थं कृतः।” एवं भगवता उपदिष्टाः ताः गोप्यः, तृप्तकामाः, तस्य पादपद्मेषु मनः न्यस्य, कष्टेनापि व्रजं प्रतिनिवृत्ताः। ततः देवकीसुतः श्रीकृष्णः, गोपबालकैः परिवृतः, भ्रात्रा सह दूरं गाः चरयितुं वृन्दावनात् निर्गतः। मध्याह्नस्य तीव्रातपं सहन्ते वृक्षाः स्वदेहैः छायां वितरन्तः छत्रवत् तिष्ठन्ति, तं दृष्ट्वा स भगवान् व्रजवासिनः इदं वचनं प्रोवाच— “हे स्तोककृष्ण, अंशु, श्रीदामन्, सुभल, अर्जुन, विशाल, ऋषभ, तेजस्विन्, देवप्रस्थ, वरूथप! पश्यन्तु एते महात्मानः, ये परार्थमेव जीवितवन्तः। वातवृष्ट्यादित्यशीतानि सहन्ते, अस्मान् रक्षन्ति। धन्यं खलु तेषां जन्म, यतः सर्वे प्राणी तैः जीवन्ति। सत्पुरुषवत्, ते कदापि प्रार्थयमानं न परित्यजन्ति। पत्त्रपुष्पफलच्छायामूलत्वक्चूर्णगन्धरसपिच्छलोहितास्थिभिः इच्छितं प्रयच्छन्ति। एष एव देहिनां जन्मनः परिपूर्णता—जीवितेन, वित्तेन, बुद्ध्या, वाचा च सदा परहितं कर्तव्यम्।” एवं कथयन् स भगवान्, नवपल्लवपुष्पफलपत्रभारिततलानां तरूणां नीचैः शाखाभिः यमुनामध्ये प्रविशत्। तत्र, शुद्धशीतलमङ्गलजलैः गाः पाययित्वा, गवामपि तृप्तिं कृत्वा, स्वयं च गोपबालाः तेन जलपानेन तृप्ताः। तस्याः वनान्तरेषु, गाः स्वेच्छया चरन्तीः विसृज्य, कृष्णः रामश्च, तृषार्ताः भूत्वा, गोपाः इदं वचनं ऊचुः— “हे राम, बलिन्, हे कृष्ण, दुष्टनाशिन्! अस्मान् भूभुक्षा पीडयति; त्वं तस्य निवारणं कर्तुमर्हसि।” तत्रैके गोपाः आत्मनः विषयासक्तिम्, स्मरणं, मरणं च चिन्तयन्तः ऊचुः—“विषयेषु आसक्तः जीवः पुनः आत्मानं न स्मरति; मृत्युः तु कारणवशात् सर्वस्मृति-नाशः। जन्म अपि, सर्वात्मना अनुभूयमानः, विषयग्रहणमेव; स्वप्नकल्पवत्। यथा पूर्वस्वप्नस्य वा कल्पनायाः स्मरणं न भवति, तथा तत्रावस्थायाम् आत्मानं नूतनं पश्यति, न तु पूर्ववत्। इयं त्रैधात्मिका—इन्द्रियाणां, विषयाणां, मनसः—विभूतिः द्रव्ये दृश्यते; अन्तर्बहिर्भावो जनैः कल्प्यते, यथा सतां दुष्टानां च कर्म। हे प्रिय, सत्त्वसूक्ष्मत्वेन कालस्य द्रुतत्वात्, नित्यं प्राणी जन्ममरणं प्राप्नुवन्ति, तददृष्टमेव। यथा ज्वालानां, प्रवाहाणां, वृक्षस्य च फलानां स्थितिः, तथैव सर्वेषां प्राणिनां यौवनाद्यवस्थाः। दीपः ज्वालायै, जलं प्रवाहाय, पुरुषः मनुष्याय इत्येव वदन्ति—एषा वाणी मिथ्या, यथा नित्यजीवनस्य कल्पना। न त्वं पश्येत् आत्मनः कर्मबीजादुत्पत्तिं, न च मृत्युं; यथा दारुणि अग्नेरुत्पत्तिनाशाविव, एषा माया। गर्भाधानं, गर्भवासः, जन्म, बाल्यं, पौगण्डः, यौवनं, प्रौढत्वं, वार्धक्यं, मृत्युः—इति देहस्य नवावस्थाः। गुणसङ्गेन कल्पितानि उच्चावचानि देहानि, कदाचित् प्राप्य, कदाचित् त्यक्तानि। आत्मनो जातिनाशौ पितृपुत्रयोः दृष्टान्तेन कल्प्येते; यः तु तत्त्वदर्शी, स तयोः नान्वितः। यथा बीजफलयोः ज्ञाता वृक्षस्य जन्मनाशौ वेत्ति, तथैव साक्षी देहात् पृथक्। यदा पुरुषः आत्मानं प्रकृतेः पृथग् न वेत्ति, संसर्गमोहात् संसारे प्रविशति। सत्त्वसङ्गेन देवत्वं, रजसा दैत्यत्वमानुष्यत्वं, तमसा भूतपशुत्वं; कर्मप्रेरितः एतेषु भ्रमति। यथा नृत्यगीतदर्शनेन अन्योऽपि तद्वन्मिथ्याचारः, तथा बुद्धिगुणानुप्रेक्ष्यापि निष्क्रियः पुरुषः प्रवर्तते। यथा जलप्रवाहे वृक्षाः चलन्त इव, भ्रमणेन भूमिः चलतीव, तथा दर्शनेषु भ्रान्तिः। यथा विषयानुभवः कल्पितः, स्वप्नदृष्टं च मिथ्या, तथा संसारोऽपि आत्मनः, हे दशार्ह! विषयाभावेष्वपि संसारचक्रं न निवर्तते; विषयासक्तचिन्तकस्य स्वप्नेऽपि दुःखमुत्पद्यते। तस्मात्, हे उद्धव, विषयेषु चपलैः इन्द्रियैः न रमस्व; आत्मग्रहदोषजनितं भ्रमं पश्य, मायामयं दोषं विविच्य। यदि दुष्टैः बहिर्निक्षिप्तः, तिरस्कृतः, अवज्ञातः, ईर्ष्यया पीडितः, ताडितः, बद्धः, जीविकाविहीनः, अपि वा मूढैः अपमानितः, मूत्रितः, नानाप्रकारेण विक्षिप्तः, तदा अपि यः कल्याणमिच्छति, सः स्वेनात्मना आत्मानं उद्धरेत्।” एवं श्रुत्वा श्री उद्धवः पप्रच्छ—“कथं एतत् अवगन्तुं शक्यते, भगवन्? अस्मान् उपदिश। आत्मन्येतादृशं दुष्करं सहनं, त्वमेव ब्रूहि, यतः प्रकृतिः महाबलवती; त्वद्भक्तानां, शान्तानां, त्वच्चरणाश्रितानां विना अन्ये न शक्नुवन्ति। बृहस्पतिः ब्रह्मवादे, हरिश्च आत्मविद्यायाम्, गवां, गुरूणां, विप्राणां च भक्त्या विष्वक्सेनं अनुसरन्ति। स्त्रीणां कर्णरन्ध्रद्वारा त्रिषु लोकेषु स्तुतिगानैः पुरुषाः प्रविशन्ति, यथा रामः साधुषु। यज्ञपत्नीषु अन्नहोमादिना प्रीतिः जायते।” एवमुक्ते, गोपाः पुनरूचुः—“हे राम, बलिन्, हे कृष्ण, दुष्टनाशिन्! अस्मान् भूभुक्षा पीडयति; त्वं तस्य निवारणं कर्तुमर्हसि।