यदा ताः गोपिकाः भगवतः देवकीसुतस्य समीपे नम्रं विनयेन प्रणमन्त्यः स्थिताः, तदा भगवाञ् करुणया प्रेरितः तासां चित्तं विदित्वा ताभ्यः वस्त्राणि पुनः प्रसन्नः प्रदत्तवान्। यद्यपि सः तासां दृढं परिहासं कृतवान्, लज्जां जनितवान्, क्रीडायामिव तासां वस्त्राणि अपहरत्, तथापि ताः कन्याः तस्य प्रियसंगमे हर्षं अनुभूय तं न कुपिताः। वस्त्राणि धारयित्वा, हृदयेन प्रियसंगमाय आकाङ्क्षन्त्यः, लज्जया नतदृष्टयः ताः तं न विहाय स्थिताः। भगवान् दामोदरः तासां व्रतधारिणीनां अभिलाषं ज्ञात्वा तासां पादस्पर्शस्य इच्छा अवगम्य ताभ्यः उक्तवान्। "साध्वीः, भवतीनां मां पूजयितुम् अभिप्रायः मया ज्ञातः। अहं तं अनुमोदमि, स च निश्चितं सिद्ध्यति। यस्य मनः मयि स्थिरं, तस्य कामः न लोलुपतां याति, यथा भृष्टं पक्तं च धान्यं साधारणं न अंकुरयति।" "इदानीं, व्रतसंपन्नाः गोपिकाः, वृजं गच्छत। अनागतरात्रिषु भवतीः मया सह रमिष्यन्ति; यः व्रतं भवतीभिः मम पूजायै कृतम्।" इति भगवान् उक्तवान्। शुकः उवाच—एवं भगवतः निर्देशं श्रुत्वा, ताः गोपिकाः कामानां सिद्धिं अनुभूय, भगवत्पादकमलानुस्मरणं कुर्वन्त्यः, कठिनमपि, वृजं प्रत्यगच्छन्। ततः देवकीसुतः भगवान् गोपालबालकैः परिवृतः वृन्दावनं विहाय, अग्रजेन सह, दूरस्थे गोः पालनं कर्तुं गतः। मध्यान्हे तीक्ष्णसूर्यरश्मिभिः क्लान्तान् वृजवासिनः वृक्षाः स्वशरीरेण छायां छत्ररूपेण दत्त्वा रक्षितवन्तः। तान् दृष्ट्वा भगवान् वृजवासिनः अभ्यधात्—"ह्यस्तोककृष्ण, अंशु, श्रीदामन्, सुभल, अर्जुन, विशाल, ऋषभ, तेजस्विन्, देवप्रस्थ, वरूथप!" "एतान् महात्मान् पश्यत, ये परार्थं एव जीवन्ति। वातं, वर्षां, सूर्यं, शीतं च सहन्ति, अस्मान् रक्षन्ति। धन्यं तेषां जन्म, सर्वाणि भूतानि तैः जीवन्ति। यथा सत्पुरुषाः, तथा ते शरणागतं न त्यजन्ति। पत्रैः, पुष्पैः, फलैः, छायया, मूलैः, त्वचा, काष्ठेन, गन्धरसैः, स्नेहैः, भस्मना, अस्थिभिः च इच्छां पूरयन्ति।" "एवमेव देहिनां देहिनां जन्मसिद्धिः—जीवनेन, वित्तेन, बुद्ध्या, वाचा च, सदा परमार्थाय यत्नः कर्तव्यः।" इति भगवान् उपदिष्टवान्। यमुनायाः मध्ये, नवपल्लवफलपुष्पपत्रैः युक्तवृक्षशाखाः प्रवेश्य, गोपालाः गोः शीतं, शुभं, निर्मलजलं पाययित्वा, तद्वारि स्वयम् अपि तृप्त्यर्थं पिबन्ति। तत्र, गोपवनान्तरे, गाः स्वच्छन्दं चरन्त्यः, कृष्णः रामः च गोपालैः सह, क्षुधितः सन्, गोपालाः इदं वाक्यम् ऊचुः— "इन्द्रियविषये मग्नः जीवः पुनः आत्मनं न स्मरति; मृत्युः कारणेन सम्पूर्णं विस्मरणं भवति। जन्मः, यद्यपि आत्मरूपेण अनुभवः, इन्द्रियविषयग्रहणं इव स्वप्नकल्पनया कथ्यते। यथा स्वप्नं कल्पनां वा पूर्वं न स्मरति, तथा तस्मिन्नेव अवस्थायाम् आत्मानं नूतनं पश्यति, न पूर्ववत्।" "इन्द्रियाणां, विषयाणां, मनसः च त्रिविधं प्रादुर्भावः वस्तुनि दृश्यते; अन्तर्बहिर्भावविभागः जनैः उत्पद्यते, यथा सत्पापकृत्यः।" "सखे, सततं भूतानि उत्पद्यन्ते, विनश्यन्ति च; कालस्य सूक्ष्मगत्याः अप्रत्यक्षतया तद् न दृश्यते।" "यथा अग्निशिखाः, प्रवाहाः, वृक्षफलानि, तथा सर्वेषां भूतानां अवस्था कालक्रमेण निश्चिताः।" "दीपः शिखा इति, जलं प्रवाहः इति, पुरुषः मानवः इति; एषा वाणी मिथ्या, यथा दीर्घायुः कल्पना।" "न चिन्त्यं, यः पुरुषः स्वकर्मबीजेन जन्मति, वा सः वास्तवतः म्रियते; तद् मिथ्या, यथा अग्निः काष्ठात् उत्पद्यते, नश्यति च।" "गर्भाधानं, गर्भवृद्धिः, जन्म, बाल्यं, कुमारः, युवावस्था, प्रौढत्वम्, वार्धक्यं, मृत्युः—एते देहस्य नव अवस्थाः।" "गुणानुगुणं कल्पनारूपं देहं उच्चावचं प्राप्य, कदाचित् कश्चित् तान् प्राप्नोति, त्यजति च।" "आत्मनः उत्पत्तिनाशौ पितृपुत्रयोः दृष्टान्तेन अनुमान्ये; यः तत्त्वज्ञः, स तयोः लक्षणे न स्थितः।" "यथा बीजफलयोः वृक्षस्य जन्मनाशं ज्ञात्वा, तद्वृक्षात् भिन्नः, तथा आत्मा देहात् भिन्नः साक्षी।" "एवं, यः आत्मानं प्रकृत्या न विवेचयति, संसर्गात् मोहितः, संसारं प्रविशति।" "सत्त्वसंगेन देवत्वं, रजसः असुरमानुषत्वं, तमसः प्रेतपशुत्वं लभ्यते; कर्मणः प्रेरणया तत्र तत्र भ्रम्यति।" "अन्यैः नृत्यगानं पश्यन्, तद्वत् स्वयं नृत्यति; बुद्धिगुणान् पश्यन्, अकृत्यमपि कर्तुं बाध्यते।" "यथा जलप्रवाहे वृक्षाः चलन्ति इव, भूमौ नेत्रवर्तने भ्रान्तिः भवति, तथा इन्द्रियविकल्पः।" "यथा मनः कल्पितं इन्द्रियविषयानुभवः मिथ्या, स्वप्नदृष्टं अपि असत्यं; तथा आत्मनः संसारः, हे दशार्हवंशोद्भव।" "वस्तुनः अभावेषु अपि संसारचक्रः न नश्यति; इन्द्रियविषयध्यानिनः दुर्भाग्यं स्वप्ने अपि जाग्रति यथा।" "तस्मात्, उद्धव, अनियतैः इन्द्रियैः विषये न रमस्व। आत्मग्रहात् उत्पन्नं भ्रमं पश्य, मायामयं दोषं जानीहि।" "अपवर्जितः, दुर्जनैः तिरस्कृतः, उपहसितः, स्पर्धितः, ताडितः, बद्धः, जीविकायाः वञ्चितः, मूढैः तिरस्कृतः, मूत्रितः, नानाविधं कम्पितः—यः शुभकामः, स दुःखेष्वपि आत्मनैव आत्मानं उद्धरेत्।" श्री उद्धवः उवाच—"एतत् कथं अहं अवगच्छेयम्, वदस्व, वदतां श्रेष्ठ।" इत्येवमेतद् श्रीमद्भागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे द्वाविंशतितमाध्यायस्य कथा सम्यक् प्रवहन्ती।