ततः सर्वाः गोपिकाः शीतस्य बाधायाः कम्पमानाः जलात् निर्जग्मुः, स्वाङ्गानि हस्ताभ्यां गुप्त्वा, शीतात् पीडिताः। ताः निरीक्ष्य भगवाँल्लोकनाथः, तासां निर्मलभक्त्या तुष्टः, तेषां वस्त्राणि स्वस्कन्धे निधाय, स्मिताननः स्नेहपूर्णं वचनम् अब्रवीत्। "युवाम् उर्वारिण्यां नग्ना प्रविष्टा, व्रतम् पालनाय; एष देवद्रोहः। कृताञ्जलयः शीरो नमयित्वा, एतद् दोषं निवर्तयन्त्यः, वस्त्राणि गृह्य धारयन्तु।" अच्युतस्य वचनं श्रुत्वा वृन्दावनस्य गोपिकाः, नग्नस्नानं व्रतभङ्गं मन्वानाः, स्वाभिप्रायसिद्ध्यर्थम्, तद् भगवत्-आज्ञया व्रतसमाप्तिं स्वीकृतवन्त्यः, दोषरहितं ज्ञात्वा। तासां नमन्तीनां दृष्ट्वा, देवकीसुतः भगवान्, करुणया प्रेरितः, प्रसन्नः तासां वस्त्राणि पुनः दत्तवान्। यद्यपि ताः गोपिकाः दृढं परिहासिताः, लज्जिताः, क्रीडायामिव नियोजिताः, वस्त्रहरणेन अपि, ताः तं न रोषयन्त्यः, तस्य सान्निध्ये आनन्दं अनुभूय। वस्त्राणि धारयित्वा, हृदयं प्रियसंगमाय समर्प्य, लज्जया नीचैः दृष्टयः, तं न विहाय स्थितवन्त्यः। भगवान् दामोदरः, तासां चरणस्पर्शेच्छां ज्ञात्वा, व्रतधारिण्यः गोपिकाः तासां अभिप्रायं कथयामास। "ओ सत्स्वभावाः! मम पूजनाय तव अभिप्रायः मया ज्ञातः। तं अनुमोदितवान्, तस्माद् तव मनोरथः साध्यः।" "येषां चेतः मयि स्थिरं, तेषां कामः न कामत्वं याति; यथा भृष्टा अपक्वा च धान्याः साधारणं न अंकुरयन्ति।" "इदानीं, गोपिकाः, व्रजं गच्छन्तु, व्रतसिद्धाः। आगामिन्यः रात्रिषु मया सह रमिष्यथ, यतो व्रतं युष्माभिः मम पूजनाय कृतम्।" शुकः उवाच—एवं भगवता उपदिष्टाः ताः युवतयः, कामानां पूर्त्याः, कृच्छ्रादपि पद्मपादं स्मृत्वा व्रजं प्रत्यगच्छन्। ततः गोपालैः परिवृतः, देवकीनन्दनः, वृन्दावनं विहाय, भ्रात्रा सह दूरं गाः चरयामास। मध्यान्ह-तप्त-रश्मिषु वृक्षाः स्वदेहैः छत्राणि निर्माय छायां ददन्तः दृष्ट्वा, स वृजवासिभ्यः वदति स्म। "हे स्तोककृष्ण! हे अंशु! श्रीदाम! सुभल! अर्जुन! विशाल! ऋषभ! तेजस्विन्! देवप्रस्थ! वरूथप!" "एतान् महात्मान् पश्यन्तु, ये परार्थं जीवन्ति। वातं, वर्षां, सूर्यतापं, शीतं सहन्तः, अस्मान् रक्षन्ति।" "धन्यं तेषां जन्म, यतो सर्वभूताः तैः जीवन्ति। सत्पुरुषवत्, शरणागतं न परित्यजन्ति।" "पत्त्रैः, पुष्पैः, फलैः, छायया, मूलैः, त्वचा, काष्ठैः, गन्धरसैः, स्नेहैः, भस्मना, अस्थिभिः इच्छितं फलयन्ति।" "एष एव देहिनां जन्मसिद्धिः—जीवनैः, वित्तैः, बुद्ध्या, वाचा च, सदा श्रेयसे कर्म कर्तव्यं।" एवं, यमुनाम् अधिगम्य, नवपल्लव-गुच्छ-फल-पुष्प-पत्रैः लघुशाखाभिः, मध्ये प्रविष्टः। तत्र, राजन्, गोपालाः शुद्ध-शीतल-शुभजलम् गोत्राणां पानाय दत्त्वा, स्वयं च तृप्त्या मधुरं जलं पीत्वा। तस्याः निकुञ्जेषु, गाः स्वेच्छया चरयन्त्यः, कृष्णः रामः च, क्षुधार्तैः गोपालैः सह आगच्छतुः, ते गोपालाः वदन्ति स्म— "विषयासक्त्या जीवः पुनः आत्मानं न स्मरति; केनचित् कारणेन मृत्युः सर्वविस्मृतिरेव।" "यः स्वपुरुषेण जन्म अनुभवति, तद् विषयग्रहणं इव स्वप्नः कल्पनायाः।" "यथा पूर्वं स्वप्नं कल्पनां न स्मरति, तथा तस्मिन्स्थितौ, नूतनं आत्मानं पश्यति, न पूर्ववत्।" "एष त्रिविधः—इन्द्रियाणि, विषयाः, मनः—द्रव्ये प्रकटते; अन्तर-बाह्यविभागः जनैः उत्पद्यते, यथा सतां दुर्जनानां कर्म।" "सखे, सततं जीवाः उत्पद्यन्ते विनश्यन्ति; कालस्य सूक्ष्मत्वेन, त्वरितेन, अदृश्यत्वात्, दृश्यते न।" "यथा ज्वालाः, प्रवाहाः, वृक्षफलं, तथा सर्वभूतानां अवस्था स्थापिताः।" "दीपः ज्वाला, जलं प्रवाहः, पुरुषः मानवः इति; तद्वाक्यं मिथ्या, यथा शाश्वतजीवनं।" "न चिन्तयेत्—एष पुरुषः स्वकर्मबीजेन जातः वा, म्रियते वा; माया, यथा अग्निः काष्ठे उत्पद्य विनश्यति।" "गर्भधारणम्, गर्भवासः, जन्म, बाल्यं, कुमारः, यौवनम्, प्रौढत्वम्, वृद्धत्वम्, मृत्युः—एते देहस्य नवावस्थाः।" "एतानि विविधानि उच्चावच देहानि कल्पनारूपाणि, गुणसंगेन उपगृह्य, कदाचित् लभ्यन्ते, कदाचित् त्यज्यन्ते।" "पिता-पुत्रयोः उत्पत्तिनाशः आत्मनः अनुमान्यते; यः वस्तुनः यथार्थज्ञानं जानाति, स न द्वयं लक्षणं।" "यथा बीज-फलयोः वृक्षस्य जन्मनाशं जानाति, तथाऽपि वृक्षात् पृथक्, तथा साक्षी देहात् पृथक्।" "एवं, यः आत्मानं प्रकृत्या न विवेचयति, संगात् मोहितः, संसारं प्रविशति।" "सत्त्वसंगात् देवत्वम्, रजसः राक्षस-मानुषत्वम्, तमसः भूत-पशुत्वम्; कर्मेण प्रेरितः तत्र तत्र भ्रमति।" "अन्येषां नर्तनं गायनं पश्यन्, तद् अनुसरति; तथा बुद्धिगुणान् निरीक्ष्य, निष्क्रियेऽपि तदनुकृतिरेव।" "यथा जलप्रवाहे वृक्षाः चलन्ति इव, चक्षुषि भ्रमणेन भूमिः घूर्णति इव, तथा दृश्याः विपर्यस्ताः।" "यथा मनसः कल्पनया विषयानुभवः मिथ्या, स्वप्नदृष्टिः अपि असत्यं, तथा संसारः आत्मनः, हे दशार्हवंशज।" "वस्तुनः अभावेऽपि संसारचक्रः न निवर्तते; विषयध्यानिनः दुःखं स्वप्ने अपि जागरूकवत् उत्पद्यते।" एवं श्रीकृष्णः गोपालैः सह वृन्दावनं चरन्, गोपिकाः भगवत्पादस्मरणाय व्रजं प्रत्यगच्छन्, गोपालाः तु भगवत्कथाम् उपदिश्य, जीवनस्य यथार्थं विवृण्वन्, वृक्षादीनां सत्कर्मणां महत्त्वं प्रतिपादयामासुः।