कदाचित् ताः व्रजयोषितः पुनः यमुनातटं समुपेत्य, पूर्ववत् वस्त्राणि तटस्थे स्थापयित्वा, क्रीडया कृष्णस्य गीतानि गायन्त्यः हृष्टमनसः सलिलक्रीडां कृतवत्यः। भगवाँस्तु योगेश्वरः क्रीडारसज्ञः तासां मनोऽभिलाषं विज्ञाय, स्वसखिभिः परिवृतः तत्रैव समुपजातः, तासां मनोरथपूरणाय। सः शीघ्रमेव तासां वस्त्राणि संहृत्य, कदम्बतरुमारुह्य, हास्ययुक्तः बालकैः सह ताः सखीः परिहासवचनैः संबोधितवान्। सः प्राह—“आगच्छत, सख्यः! यथाकामं स्वं वस्त्रं प्रतिगृह्णीत; सत्यं वदामि, न केवलं परिहासः—यदि व्रतपरिश्रान्ताः स्याथ। मया कदापि मिथ्यावाक्यं नोक्तं, एते बालकाः अपि जानन्ति; अतः, सुश्रोण्यः, एकैकशः आगत्य वस्त्राणि गृह्णीत, न सर्वाः एकत्रैव।” भगवतः क्रीडारूपं दृष्ट्वा, गोप्यः प्रेमसम्बद्धाः, लज्जया परस्परं निरीक्ष्य, स्मितपूर्वकं स्थिताः, बहिर्न निस्सस्रुः। गोविन्दस्य वाक्यैः क्रीडया च मनः संक्लेशं प्राप्य, ताः कन्यकाः शीतले सलिले ग्रीवापर्यन्तं निमग्नाः कम्पमानाः तम् इदं वचोऽब्रुवन्—“नन्दसूनो! अस्मान् मानय; त्वं व्रजस्य पूज्योऽसि, वस्त्राणि देहि, कम्पमाना वयम्। श्यामसुन्दर! त्वदीया दास्यः स्मः, यथाज्ञापयिष्यसि तथा करिष्यामः; वस्त्राणि देहि, धर्मज्ञ! न चेत्, राज्ञे निवेदयिष्यामः।” श्रीभगवानुवाच—“यदि यूयं मम दास्यः सत्यं च वदथ, तर्हि एता निष्कल्मषस्मिताः कन्यकाः आगत्य वस्त्राणि प्रतिगृह्णन्तु।” ततः सर्वाः गोप्यः शीतवेगेन पीडिताः, निजाङ्गानि हस्ताभ्यां छादयन्त्यः, सलिलात् निर्गत्य तस्थुः। तासां दैन्यं निरीक्ष्य, भगवान् तासां निर्मलभक्त्या तुष्टः, वस्त्राणि स्कन्धे निधाय, सस्मितं स्नेहपूर्वकं वचोऽब्रवीत्—“यूयं व्रतपालनाय नग्नाः सलिलं प्रविष्टाः, एष दोषः सुरेषु; अतः, अञ्जलिं कृत्वा शिरसा नमस्कुर्वन्त्यः, एष दोषः शम्येत; ततः वस्त्राणि गृह्णीत, धारयन्तु च।” अच्युतस्य वचनं श्रुत्वा, व्रजयोषितः तद्विधं नग्नस्नानं व्रतविघ्नमिति विज्ञाय, तस्यैव आज्ञया निष्कल्मषं मन्यमानाः, स्वव्रतस्य पूर्णतां मनसि कृत्वा तदनुचरितम्। तासां नमन्तीनां भावं दृष्ट्वा, देवकीपुत्रः भगवान्, करुणया प्रेरितः, तुष्टः वस्त्राणि पुनः दत्तवान्। सर्वथा परिहासेन, लज्जया, क्रीडया च वस्त्रापहरणेन ताः गोप्यः क्लेशमपि न प्रापुः; तु तस्य सन्निधौ प्रमोदं प्रापुः। वस्त्राणि धारयित्वा, प्रियतमे मनः स्थित्वा, लज्जया नीचैः दृष्टयः, तं न परित्यज्य तिष्ठन्त्यः। तासां पादस्पर्शाभिलाषं विज्ञाय, दामोदरः भगवान् व्रतशीलाभिः गोपीभिः तेषां मनोरथं पृच्छन् इदं वचः प्राह—“साध्वीः! त्वदभिलाषो मम पूजनाय, मया विज्ञातः, अनुमोदितश्च; स एव सिद्ध्यते। ये मयि मनः समर्पयन्ति, तेषां कामः न रागाय परिणमति; यथा पिष्टपक्वधान्यस्य बीजत्वं न सिध्यति। अतः, व्रजं प्रतिगच्छत, व्रते सिद्धाः; यः पूजार्थं व्रतं कृतं, तस्य फलं रात्रिषु मया सह संगमः भविष्यति।” एवं भगवता समादिष्टाः, ताः कामं पूरयित्वा, कष्टेनापि तस्य पादपद्मं चिन्तयन्त्यः व्रजं प्रत्ययुः। ततः देवकीसुतः, गोपालकैः परिवृतः, व्रजं विहाय, बलभद्रसहितः, दूरं गावः चरयितुं जगाम। मध्यान्हे तु, तिव्रातपेन संतप्ते, वृक्षाः स्वच्छायया छत्रवत् गोपालकान् रक्षन्तः दृष्ट्वा, कृष्णः व्रजवासिभ्यः इदं वचोऽब्रवीत्—“स्तोककृष्ण, अंशु, श्रीदामन्, सुभल, अर्जुन, विशाल, ऋषभ, तेजस्विन्, देवप्रस्थ, वरूथप! पश्यत, एते वृक्षाः परोपकारायैव जीवन्ति; वायुः, वर्षा, सूर्यतापः, शीतं च सहन्ते, अस्मान् रक्षन्ति। धन्यं हि एषां जन्म, सर्वाणि भूतानि तैः जीवन्ति; सतां यथा, कदापि शरणागतं न परित्यजन्ति। ते पत्रपुष्पफलछायामूलत्वक्काष्ठगन्धरसासवभस्मास्थिभिः कामान् पूरयन्ति। एष एव देहिनां जन्मनः परं फलम्—आयुष्येण, वित्तेन, मत्या, वाचा च सततम् परहितमेव आचरितव्यम्।” एवं सः, नवपल्लवशाखाभिः, फलपुष्पपत्रसमाकीर्णैः वृक्षैः, यमुनामध्ये प्रविष्टः। तत्र, शुद्धशीतलमंगलवारिणा गावः आपाय्य, स्वयं च गोपालकाः तृप्त्या जलं पिबन्ति स्म। तस्यां वनलतायाम्, स्वच्छन्दं गाः चरयित्वा, कृष्णबलरामौ सखिभिः सह, क्षुधार्तौ, गोपालान् इदं वचोऽब्रूताम्— “विषयेषु आसक्तः जीवः पुनः आत्मानं न स्मरति; मृत्युः तु किञ्चिद् हेतोः सर्वथा विस्मरणम्। जन्मापि, यद्यपि सर्वात्मना अनुभूयते, तथापि, विषयग्रहणमिव, स्वप्नकल्पनयोः सदृशम् उच्यते। यथा पूर्वं स्वप्नं कल्पनां वा न स्मरति, तथा तत्रावस्थायाम् आत्मानं नवमेव पश्यति, न तु यथापूर्वम्। इयं त्रैविध्यरूपा—इन्द्रियाणि, विषयाः, मनश्च—द्रव्ये प्रकटते; अन्तर्बहिः विभागः जनैः कल्प्यते, यथा साध्वसाधूनां कर्म। वास्तवतः, प्रिय, भूतानि निरन्तरं जायन्ते विनश्यन्ति च; कालस्य अतीव सूक्ष्मत्वात्, शीघ्रत्वाच्च, दृश्यते न। दीपशिखा, निर्झरः, वृक्षफलानि यथा प्रवाहमानि, तथैव सर्वभूतानां अवस्थाः। दीपोऽयं शिखेत्युच्यते, आपोऽयं निर्झर इति, पुरुषोऽयं मनुष्य इति—एवं वाक्यं मिथ्या, यथा स्थायित्वं जीवितस्य। न चैतत् चिन्त्यं यत् कर्मबीजात् पुरुषः जायते, वा सः नश्यति; एषा माया, यथा दारुशिखायाः उत्पत्तिनाशौ दृश्येते।