कृष्णस्य व्रजभूमौ गोपिकाः, नन्दसुतं पतित्वे इच्छन्त्यः, कात्यायन्याः पूजनं कृत्वा, मनः कृष्णे स्थिरं कृत्वा, भद्रकालीं मासपर्यन्तं व्रतम् आचरन्ति। प्रतिदिनं प्रातःकाले, सखीभिः सह, बाहुयुगलं कृत्वा, कालिन्द्याः स्नानाय गच्छन्त्यः, कृष्णस्य गीतं उच्चैः गायन्ति। एकदा ताः नदीतीरं गत्वा, वस्त्राणि यथापूर्वं उपस्थाप्य, कृष्णस्य गीतं गायन्त्यः, जलमध्ये प्रमोदेन क्रीडन्ति। तस्मिन्नेव समये, योगिश्रेष्ठः भगवान् कृष्णः, गोपालकैः परिवृतः, गोपिकानां कामनां जानन्, तत्र आगच्छत्। स शीघ्रं तासां वस्त्राणि गृहीत्वा, कदम्बवृक्षे आरोह्य, गोपालकैः सह हास्यं कृत्वा, तासु परिहासवचनं उवाच— "आगच्छत, स्वं वस्त्रं यथेष्टं गृह्णीत; सत्यं वदामि, यदि व्रतेन क्लान्ताः। मया कदापि मिथ्या न उक्तम्, एते बालाः जानन्ति; शुद्धस्मिताः, एकैक्या आगच्छन्तु, न सर्वाः एकत्र।" एवं कृष्णस्य हास्यं दृष्ट्वा, गोपिकाः प्रेमविवशाः, परस्परं लज्जया निरीक्ष्य स्मितं कृत्वा, जलात् न निर्जग्मुः। गोविन्दस्य परिहासवाक्यं शृण्वन्त्यः, मनः विक्षिप्तम्, शीतजलमध्ये ग्रीवापर्यन्तं निमग्नाः, कम्पमानाः, तम् उद्दिश्य उचुः— "नन्दसुत, अस्मान् मानय; व्रजस्य कीर्तिपात्रं त्वां जानिमः। कम्पमानाः, वस्त्राणि दत्तुम् अर्हसि। श्यामसुन्दर, तव दास्यः स्मः, यथोक्तं करिष्यामः; धर्मज्ञ, वस्त्राणि देहि, न चेत् राजा प्रति वदिष्यामः।" भगवान् उवाच— "यदि मे दास्यः सत्यम्, यथोक्तं करिष्यथ, शुद्धस्मिताः, आगच्छन्तु वस्त्राणि गृह्णन्तु।" ततः सर्वाः गोपिकाः, शीतात् कम्पमानाः, जलात् निर्जग्मुः, निजाङ्गानि हस्तैः आवृत्य, शीतदुःखेन पीडिताः। ताः दीनाः दृष्ट्वा, भगवान् तेषां शुद्धभक्त्या तुष्टः, वस्त्राणि स्कन्धे स्थाप्य, स्नेहस्मितं कृत्वा उवाच— "युष्माभिः नग्नाभिः जलं प्रविष्टम्, व्रतेन, देवदोषः जातः। अञ्जलिं कृत्वा, शिरः नमय, दोषं निवारय; ततः वस्त्राणि गृह्णीत, धारयत।" अच्युतस्य वचनं शृण्वन्त्यः, व्रजकन्याः नग्नस्नानं व्रतदोषं विज्ञाय, निजकामनां पूर्त्यर्थं, भगवतः आज्ञया व्रतसमाप्तिं मन्यन्ते। ताः नमन्त्यः दृष्ट्वा, देवकीसुतः कृपया तुष्टः, वस्त्राणि दत्तवान्। यद्यपि ताः दृढं परिहासिताः, लज्जिताः, क्रीडायामिव वस्त्रहरणं जातम्, तथापि ताः तस्य सन्निधौ हर्षं अनुभूय, मनसि विरोधं न अकुर्वन्। वस्त्राणि धृत्वा, प्रियसमीपगमनं मनसि कृत्वा, लज्जया अधोमुख्याः, तं न त्यक्त्वा स्थिताः। तासां पादस्पर्शकामनां विज्ञाय, दामोदरः तासां व्रतानुष्ठानं ज्ञात्वा, तासु संवादं अकुरुत्— "युष्माकं पूजायाः अभिप्रायः मया ज्ञातः; तं अनुमोदितवान्, निश्चितं पूर्त्यर्थं। यः मयि मनः स्थिरं करोति, तस्य कामः न कामत्वं याति; यथा भृष्टपक्वबीजं न अंकुरयति। इदानीं व्रजं गच्छत, व्रते सिद्धाः; रात्रिषु मया सह रमिष्यथ, यः व्रतं मयि पूजायै कृतम्।" शुकः उवाच— "एवं भगवतोक्तं श्रुत्वा, गोपिकाः कामसिद्धाः, तस्य पदकमलं ध्यानं कृत्वा, कष्टेन व्रजं पुनः आगच्छन्। ततः देवकीसुतः, गोपालकैः परिवृतः, वृद्धभ्राता सह, व्रन्दावनं त्यक्त्वा, दूरस्थे गाः चरयन्।" मध्यान्हतप्तातपेन, वृक्षाः स्वच्छायां छत्ररूपेण वितरन्तः दृष्ट्वा, स व्रजवासिनः उवाच— "हे स्तोककृष्ण, अंशु, श्रीदाम, सुभल, अर्जुन, विशाल, ऋषभ, तेजस्विन्, देवप्रस्थ, वरूथप! पश्यत, ये महात्मानः परार्थं जीवन्ति; वातवृष्टितपशीतं सहन्ति, अस्मान् रक्षन्ति। धन्यं तेषां जन्म, सर्वजीवाः तैः जीवन्ति; सत्पुरुषवत्, शरणागतं न परित्यजन्ति। पत्त्रपुष्पफलच्छायामूलत्वक्चन्दनरसस्नेहभस्मास्थिभिः कामान् पूरयन्ति।" "एवम्, देहिनां जन्मसिद्धिः—जीवनधनबुद्धिवाक्यैः सदा परहितं कुर्यात्।" ततः यमुनामध्ये, नवपल्लवपुष्पफलपर्णैः लघुतरशाखाभिः, प्रविश्य, गोपालकाः गाः शीतलामृतवारिणा पाययित्वा, स्वयं अपि तृप्तिं प्राप्ताः। तस्या वृन्दावनस्य कुटीषु, गाः यथेष्टं चरयन्त्यः, कृष्णः रामः च, क्षुधार्तौ, गोपालकाः इदं वदन्ति— "विषयासक्तिः जीवः आत्मनं पुनः न स्मरति; मृत्युः तु पूर्णं विस्मरणम्। जन्मः, यद्यपि आत्मानुभूतिः, विषयग्रहणं स्वप्नकल्पवत्। यथा स्वप्नकल्पं न स्मरति, तथा तत्र आत्मानं नवं पश्यति। त्रिविधं—इन्द्रियाणि, विषयाः, मनः—द्रव्ये प्रकटते; अन्तरबाह्यविभागः जनैः, सत्पापकृत्यवत्।" "सततं, प्रिये, जीवाः उत्पद्यन्ते, नश्यन्ति च; कालस्य सूक्ष्मगत्या, अव्यक्तत्वात्, दृश्यते न।