शुकः उवाच—हे राजन्! शीतकालस्य आदौ मासे नन्दगोपस्य व्रजयोषितः कात्यायन्याः पूजनव्रतम् आरब्धवन्त्यः, केवलं सुलघुं भोज्यं भुञ्जानाः। प्रत्यूषस्मिन्नेव काले कालीन्द्याः सलिलेन स्नात्वा, सूर्ये उदिते, ताः कन्याः तटाकूपे तु रेणुना देवीमाकृतिं निर्माय, तां सम्यक् सम्पूजयामासुः। गन्धमाल्यैः सुरभिभिः, धूपदीपैः, नानाविधैः द्रव्यैः—अङ्कुरैः, फलैः, धान्यैः च—सहितम्, देवीम् अर्चयन्ति स्म। मन्त्रं चापि जपन्त्यः—"कात्यायनि महायोगिन्यधीश्वरी, नन्दगोपसुतं पतिं मे कुरु, नमः ते"—इति, ताः कन्याः पूजनं कृतवत्यः। एवं ताः किशोर्यः, कृत्स्नं मनः कृष्णे निवेश्य, मासमेकं व्रतम् अचरन्, भद्रकाल्याः पूजनं कृत्वा, नन्दसुतं पतित्वे वाञ्छन्त्यः। प्रतिदिनं प्रातःस्मिन्नेव, सखीभिः सहोत्थाय, हस्तैः परस्परं बद्ध्वा, कृष्णस्य गीतानि गायन्त्यः, कालीन्द्याः स्नानाय ययुः। एकदा तु तटम् आगत्य, यथापूर्वं वस्त्राणि तत्रैव निक्षिप्य, कृष्णगीतैः हृष्टाः सलिले क्रीडन्त्यः। तासां चेष्टितं विज्ञाय, योगेश्वरः श्रीकृष्णः, स्वसखिभिः परिवृत्य तत्र आगतः, तासां मनोरथसिद्धये। सः शीघ्रं तासां वस्त्राणि आदाय, कदम्बतरुम् आरोह्य, सखिभिः सह हास्यं कुर्वन्, ताभ्यः परिहासवचनानि अब्रवीत्—"आगच्छत, स्वकं वस्त्रं प्रतिगृह्णीत यथेष्टम्; सत्यं वदामि, न केवलं हास्याय, यदि व्रतश्रमिताः भवथ। अहं ह्यपूर्वं मिथ्यां न वदामि, एते च बालकाः जानन्ति; एकैकशः आगत्य गृह्णीत, न सर्वाः एकत्र।" एवं तस्य लीलां दृष्ट्वा, गोप्यः प्रेम्णा संविग्नाः, परस्परं सस्मितं सान्तरं च वीक्ष्य, बहिर्न निष्पेतुः। गोविन्दस्य परिहासवाक्यं श्रुत्वा, तासां मनांसि व्याकुलानि अभवन्; शीतले सलिले ग्रीवापर्यन्तं निमग्नाः, कम्पमानाः, तम् एवमूचुः—"नन्दनन्दन, अस्मान् मान्यः मन्यस्व; वयं जानिमः त्वं व्रजस्य यशस्वी; वस्त्राणि दत्तु, कम्पमानाः स्म।" "श्यामसुन्दर, त्वद्भृत्याः स्म, यथाज्ञापयिष्यसि तथा करिष्यामः; वस्त्राणि दत्तु, धर्मज्ञ, न चेद् व्रजपतिं वदिष्यामः।" भगवाँस्तु प्राह—"यदि हि मम भक्त्यर्थं अत्रागतानि, यथोक्तं करिष्यथ, तर्हि एता निष्कलङ्कस्मिताः कन्याः आगत्य स्ववस्त्राणि गृह्णन्तु।" ततः सर्वाः कन्याः शीतवेगेन पीडिताः, हस्ताभ्यां गुप्तयोन्यः, जलात् निष्क्रान्ताः। तासां दैन्यं दृष्ट्वा, भगवान् तासां शुद्धां भक्तिं प्रीत्या स्वीकरोति स्म; वस्त्राणि स्कन्धे निधाय, सस्मितं स्नेहपूर्वकं वचनमब्रवीत्—"युष्माभिः वस्त्ररहिताभिः सलिलप्रवेशः कृतः, यद् देवतानां अपराधः। तस्मात् हस्तान् अञ्जलिं कृत्वा, शिरांसि नतोद्धृत्य, एष दोषः निवर्त्यताम्; ततः वस्त्राणि गृह्णीत, धारयन्तु च।" अच्युतस्य वाक्यं श्रुत्वा, व्रजयोषितः तद् निःशेषं विज्ञाय, वस्त्ररहितस्नानं व्रतविघातकं मन्यमानाः, भगवतः आज्ञां व्रतपरिपूर्तिरूपेण स्वीकृत्य, तदन्यथा न मन्यन्ते। तासां प्रणतिं दृष्ट्वा, देवकीपुत्रः भगवान्, करुणया प्रीणितः, वस्त्राणि ताभ्यः प्रत्यर्पयत्। यद्यपि ताः गोप्यः दृढं परिहासेन परिभूताः, लज्जिताः, क्रीडारूपेण वस्त्रहरणं अनुभूय, तस्य सन्निधौ तुष्टिम् एव अलभन्त, न कोपम्। वस्त्राणि धारयित्वा, हृदये प्रियसंगमस्पृहयाः, लज्जया नयनानि अधः कृत्वा, तस्मात् न ययुः। तासां भावं विज्ञाय, पादस्पर्शनकाङ्क्षां च, भगवान् दामोदरः, व्रतपरिपूर्णान् कन्यान् अभ्यधात्—"कान्ताः! युष्माकं मम पूजायाः अभिप्रायः मया ज्ञातः; स एव मया अनुमोदितः, चिराय च साध्यः। येषां मनः मयि एव स्थितम्, तेषां कामः न रागाय भवति, यथा पक्तधान्यं नाङ्कुरयति।" "इदानीं व्रजं यायात, व्रतसिद्धाः; आगामिषु रजनीषु मयि सह रमिष्यथ, यः व्रतोऽयं मयि पूजार्थं कृतः।" इति भगवान् उक्त्वा, ताः कन्याः, कामान् सम्पाद्य, कष्टेनापि, तस्य पादपद्मं ध्यायन्त्यः, व्रजं प्रतिनिवृत्ताः। ततः देवकीसुतः भगवान्, गोपालकैः परिवृतः, वृन्दावनात् निर्गत्य, बलभद्रसहितः, दूरं गाः चारयामास। मध्याह्नस्य तीव्रातपं निवारयन्तः वृक्षाः स्वच्छायया छत्रवत् तिष्ठन्ति स्म; तान् दृष्ट्वा, कृष्णः व्रजवासिभ्यः इदं वचनमब्रवीत्— "स्तोककृष्ण, अंशु, श्रीदामन्, सुबल, अर्जुन, विशाल, ऋषभ, तेजस्विन्, देवप्रस्थ, वरूथप! पश्यत एतान् महात्मानः, ये परार्थमात्रं जीवितुम् अर्हन्ति; वायुवृष्ट्यतपशीतादीन् सहन्ते, अस्मान् पालयन्ति।" "धन्या एषां जातिः, सर्वभूतानि तैः जीवन्ति; सत्पुरुषवत्, कदापि प्रतिकूलं न कुर्वन्ति। पत्रपुष्पफलच्छायामूलत्वक्छिद्रैः, गन्धरसैः, स्नेहभस्मास्थिभिः, इच्छितं सर्वं प्रयच्छन्ति।" "देहिनां मध्ये देहिनः, जन्मनः परमं सुफलम् एतत्—जीवनधनबुद्धिवाचा सदा परहितं कार्यम्।" एवं स भगवान् कृष्णः, नवपल्लवगुच्छफलपुष्पपत्रैः अधस्तात्, यमुनां प्रविश्य, तत्र गोभिः सह शुद्धशीतलाम् अमृतोपमां जलधारां पातयित्वा, स्वयं च प्रीत्या तद् जलं पिबन्ति स्म। तस्याः कुटीरेषु, गाः स्वेच्छया चरन्त्यः, कृष्णबलरामौ तत्र उपसृत्य, क्षुधार्ताः, गोपाः इदं वचनमूचुः—"विषयासक्तः जीवः पुनः आत्मानं न स्मरति; मृत्युः तु विस्मरणस्य कारणम्।" "यः जनः स्वात्मानं साक्षात् अनुभूतवान् अपि, जन्म तु विषयग्रहणमात्रं, स्वप्नकल्पवत्, इति उच्यते।