एवं सत्यम् अपि, हे वीर, अहं त्वां पृच्छामि—कस्मादर्थं त्वमिह आगतः? यथासत्यं हृदि कुर्वाणाः, वयं तदनुसारिणः क्रियामः। शुक उवाच—हे राजन्, शिशिरमासस्य प्रथममासे, नन्दस्य व्रजस्य युवतीकाः कात्यायन्याः पूजनव्रतम् उपविविशुः, केवलं लघुभोजनं कुर्वन्त्यः। प्रातः काले, सूर्ये उदिते, ताः कालिन्द्या जलं स्नात्वा, तटाक उपवेशनं कृत्वा, तत्रैव नदीतीरे रजसा देवीमूर्तिं निर्माय, तां पूजयामासुः। गन्धमाल्यैः, सुगन्धद्रव्यैः, अर्घ्यैः, धूपैः, दीपैः, विविधैः दानैः—अङ्कुरैः, फलैः, धान्यैश्च—सा देवी पूजिता। एवं मन्त्रम् उच्चार्य—“कात्यायनि महायोगिन्यधि महाबले, नन्दगोपसुतं देवि पतिं मे कुरु ते नमः”—एवं पूजनं प्रचक्रुः। एवं युवत्यः, कृतकृष्णाभिलाषाः, मासमेकं व्रतम् आचरन्त्यः, भद्रकालीं पूजयन्त्यः, नन्दसुतं पतित्वे इच्छन्त्यः। प्रत्युषस्समये, सखीभिः सह, हस्ते हस्तं बद्ध्वा, उच्चैः कृष्णस्य गीतानि गायन्त्यः, प्रतिदिनं कालिन्द्यां स्नानाय ययुः। एकदा, तटं प्राप्ताः, यथापूर्वं वस्त्राणि तत्रैव स्थापयित्वा, कृष्णगीतं गायन्त्यः, सलिलक्रीडायाम् आनंदम् अनुभूय। भगवान् कृष्णः, सर्वयोगिनां स्वामी, तासां भावना विज्ञाय, सखिभिः परिवृतः तत्र आगतः, तासां मनोरथसिद्धये। सः शीघ्रं तासां वस्त्राणि आदाय, कदम्बतरुं आरोप्य, सखिभिः सह हास्यं कुर्वन्, ताः संबोधितवान्। “आगच्छत, कन्याः, स्वं स्वं वस्त्रं यथाकामं गृह्णीत; सत्यं वदामि, न केवलं परिहासः, यदि व्रतश्रमेण खिन्नाः स्याथ। न कदापि मिथ्यावाक्यं मया उक्तम्, एते बालाः जानन्ति; हे शुभस्मिताः, एकैकशः आगत्य गृह्णीत, न सर्वाः एकत्र।” एवं लीलया भाषमाणं दृष्ट्वा, गोप्यः प्रेम्णा समाकुलाः, परस्परं वीक्ष्य, लज्जया स्मितवन्त्यः, न निर्गता जलात्। गोविन्दस्य परिहासवचनं श्रुत्वा, मनसा कम्पमानाः, कन्याः शीतजले ग्रीवापर्यन्तं निमग्नाः, कम्पमानाः, तम् इदं ऊचुः— “हे नन्दनन्दन, अस्माकं मानं कुरु; वयं जानिमः त्वं व्रजस्य यशस्योऽसि। वस्त्राणि देहि, कम्पामः स्म।” “श्यामसुन्दर, वयं तव दास्यः, यथाज्ञापयसि तथा करिष्यामः; वस्त्राणि देहि, धर्मज्ञ, न चेत्तदा राज्ञे निवेदयिष्यामः।” भगवान् उवाच—“यदि सत्यं मदीया दास्यः, यथोक्तं करिष्यथ, तर्हि एता निष्कलङ्कस्मिताः कन्याः आगत्य वस्त्राणि गृह्णन्तु।” ततः सर्वाः कन्याः, शीतात् कम्पमानाः, जलात् निर्गत्य, गुप्ताङ्ग्यः हस्ताभ्यां च्छादयन्त्यः, शीतक्लेशेन पीडिताः। तान् निरीक्ष्य, भगवाञ्छुद्धभक्त्या संतुष्टः, वस्त्राणि स्कन्धे निधाय, सस्मितं स्नेहपूर्वकं ताः उवाच— “युष्माभिः निर्वस्त्राः सलिले प्रविष्टं, व्रतपालनाय, एष देवद्रव्यदोषः। अञ्जलिं कृत्वा शिरसा नमस्कुर्वन्त्यः, तदनन्तरं वस्त्राणि गृह्णीत।” अच्युतस्य वचनं श्रुत्वा, व्रजयोषितः, निर्वस्त्रस्नानस्य व्रतदोषत्वं विज्ञाय, स्वार्थसिद्धये, तद् भगवतः आज्ञया, तदनुष्ठानं पूर्णमिति मन्यमानाः, दोषमपि न मन्यन्ते। तासां नमन्तीनां दृष्ट्वा, देवकीसुतः, करुणया प्रेरितः, ताभ्यः वस्त्राणि प्रत्यर्पयन्, तासां प्रीत्याऽपि। अपि च, कटुतया परिहासेन पीडिताः, लज्जिताः, क्रीडिताः, वस्त्रहरणेनापि, गोप्यः तं न रोषयन्त्यः, तस्य प्रियसंगमेन हृष्टाः। वस्त्राणि परिधान्य, प्रियसंगमलाभकाङ्क्षिण्यः, गोप्यः, लज्जयाऽवनीं पश्यन्त्यः, तस्मात् न प्रस्थिताः। तासां पादस्पर्शनकामनां विज्ञाय, भगवान् दामोदरः, व्रतसंपन्नाभ्यः कन्याभ्यः तेषां भावं निवेदयामास। “युष्माकं मम पूजार्थे भावना मया ज्ञाता; तद् अनुमोदितं मया, साध्यं च भविष्यति। ये मयि मनसा निबद्धाः, तेषां कामः न रागाय परिणमति, यथा पिष्टपक्वधान्यानां बीजत्वं न स्यात्। अतः, कन्याः, व्रजं प्रतियात; व्रतसंपन्नाः। आगामिन्यः रात्रिषु मया सह रमिष्यथ, यः व्रतः मय्येव पूजार्थं कृतः।” शुक उवाच—एवं भगवता उक्ताः, कन्याः, कामसिद्ध्याः, कष्टेनापि, तस्य पादारविन्दध्यानपराः, व्रजं प्रतिनिवृत्ताः। ततः, गोपालकैः परिवृतः, देवकीसुतः, वृन्दावनात् निर्गत्य, भ्रात्रा सह, दूरस्थं गोवर्धनं गाः चारयामास। मध्यान्हतप्तातपदाहेन, वृक्षाः स्वदेहैः छायारूपेण छादनं कुर्वन्तः दृष्ट्वा, सः व्रजवासिनः इदं उवाच— “हे स्तोककृष्ण, अंशु, श्रीदामन्, सुबल, अर्जुन, विशाल, ऋषभ, तेजस्विन्, देवप्रस्थ, वरूथप! एतान् महात्मान् पश्यत—ये परार्थं एव जीवन्ति। वातवर्षातपशीतादीन् सहन्तः, अस्मान् रक्षन्ति। धन्यं खलु जन्म तेषां, येषां सर्वे प्राणिनः जीवन्ति। सतां यथा, याचकं न परित्यजन्ति। पत्त्रपुष्पफलच्छायामूलत्वक्चन्दनरसस्रवणपिष्टास्थिभिः, येषां कामान् पूरयन्ति। एवमेव, देहिनां मध्ये, देहिनः जन्मसाफल्यं तत्—जीवितधनबुद्धिवाचा सदा परहितं आचरितव्यम्।” एवं, नवान्कुरपुष्पफलपत्रभारैः लता-तरुषाखान्तरं यमुनां प्रविश्य— तत्र, हे राजन्, शीतलपवित्रसलिलेन गोः पानं कृत्वा, स्वयं च गोपालाः तृप्त्याऽपि तदम्बु पिबन्ति। तान् उपवनेषु, गाः यथाकामं चरयित्वा, कृष्णः च रामः च, क्षुधितौ, गोपालैः सह, इदं ऊचुः— “इन्द्रियार्थेषु संलग्नः जीवः पुनः आत्मानं न स्मरति; कस्यचित् हेतोः मृत्युः सर्वविस्मरणरूपः।