राजन्, तव सेना-पदाभ्याम् भूमण्डलं पीडयन्तः, भूमिस्फेरं कम्पयन्तः, महतीं सेनां समुत्कर्षन्तः, प्रभासूर्यवत् विचरन्ति। तस्मिन्नेव समये, हे राजन्, भगवता निर्मिताः वर्णाश्रम-विभागैः सीमाः सर्वाः चोरैः भङ्गिताः स्युः। तदा लोभयुक्तैः, असंयतमनसैः पुरुषैः अधर्मः अभिवृद्धः स्यात्; यदि त्वं शयितः स्याः, अयं लोकः दस्युभिः गृहीतः नश्येत्। तथापि, वीर, किमर्थं त्वं अत्र आगतः इति पृच्छामि; वयं सत्स्वभावैः तव आगमनस्य कारणं ज्ञात्वा तदनुसारं आचरामः। शुकः उवाच — शीतकालस्य प्रथममासे नन्द-व्रजस्य युवत्यः कात्यायनी-व्रतं अचरत्, केवलं सुपिष्टान्नं भक्षयन्त्यः। प्रातःकालं कालिन्द्याः जलं स्नात्वा, सूर्ये उदिते, ताः नदी-तीरे शिलायाः देवीं निर्माय पूजां अकरोत्। सुगन्धमाल्यैः, गन्धैः, उपहारैः, धूपैः, दीपैः, महद्भिः लघुभिः च द्रव्यैः — अंकुरैः, फलैः, धान्यैः — ताः देवीं पूजयामासुः। "हे कात्यायनी, महाशक्ति, महायोगिनि, परमेश्वरी, हे देवी, नन्दस्य पुत्रं मे पतिं कुरु; तुभ्यं नमः" इति मन्त्रं जपन्त्यः ताः पूजां अकरोत्। एवं ताः कृष्णे मनः समर्प्य, मासपर्यन्तं भद्रकालीं पूजयन्त्यः, नन्दस्य पुत्रं पतिं इच्छन्त्यः व्रतं अचरत्। प्रत्युषे, सखीभिः सह, बाहु-युग्मं कृत्वा, कृष्णं गायन्त्यः, कालिन्द्याः स्नानार्थं प्रतिदिनं यायुः। एकदा नदी-तीरे आगत्य, वस्त्राणि तत्रैव स्थापयित्वा, कृष्णं गायन्त्यः, जलमध्ये प्रमोदेन क्रीडितवत्यः। तासां भावं जानन्, योगेश्वरः श्रीकृष्णः, सखिभिः परिवृतः, तत्र आगतः, तासां कामं पूर्त्यै। सः शीघ्रं तासां वस्त्राणि गृहित्वा, कदम्ब-वृक्षे आरोह्य, बालकैः सह हास्यं कृत्वा, तासां प्रति हसितपूर्वकं वचनं प्रोवाच। "इह आगच्छत, यथेष्टं स्वं वस्त्रं गृह्णीत; अहं सत्यम् वदामि, न केवलं हास्यं, यदि व्रतेन क्लीबता स्युः। मया कदापि मिथ्या न उक्तं, एते बालाः अपि जानन्ति; हे सुशोभनकटि-युवत्यः, एकैकां वस्त्रं गृह्णीत, न सर्वाः एकत्र।" कृष्णस्य हास्यं दृष्ट्वा, गोप्यः प्रेम्णा आविष्टाः, परस्परं विलोक्य लज्जया स्मितवन्त्यः, किन्तु बहिर्न निःसृताः। गोविन्दस्य हास्य-वचनं श्रुत्वा, तासां मनः कम्पितं, शीतजलमध्ये ग्रीवा पर्यन्तं निमग्नाः, कम्पमानाः तं सम्बोधितवत्यः। "हे नन्दपुत्र, अस्माकं सम्मानं कुरु; वयं जानिमः यः तव व्रजस्य कीर्त्याः पात्रं। वस्त्राणि देहि, वयं कम्पामहे। हे श्यामसुन्दर, वयं तव दासीः, यथोक्तं करिष्यामः; वस्त्राणि देहि, धर्मज्ञ, न चेत्तु राजा प्रति वदामः।" भगवान् उवाच — "यदि यूयं मे दासीः, यथोक्तं करिष्यथ, तर्हि एता शुद्धस्मिताः युवत्यः इह आगत्य वस्त्राणि गृह्णन्तु।" ततः सर्वा गोप्यः शीतात् कम्पमानाः, जलात् बहिः निःसृत्य, गुप्ताङ्गानि हस्तैः आवृत्य, शीतदुःखेन पीडिताः। ताः निर्बलाः दृष्ट्वा, भगवान् तासां निर्मलभक्त्या तुष्टः, वस्त्राणि स्कन्धे स्थापयित्वा, स्मितं कृत्वा, स्नेहितं वचनं प्रोवाच। "यूयं नग्नाः जलं प्रविष्टाः, व्रतं पालनं कुर्वन्त्यः, देवद्रोहः अयं; अत्र दोषः निवार्यतां, अञ्जलिं कृत्वा शीरो नमयित्वा, ततः वस्त्राणि गृह्णीत, धारयन्तु।" अच्युतस्य वचनं श्रुत्वा, व्रजकन्याः नग्नस्नानं व्रतविघ्नं इति अभिज्ञाय, तस्य आदेशात् तदनुष्ठानं पूर्णं इति मन्यन्ते, तस्यैव प्रत्यक्ष-निर्देशात् दोषरहितं इति स्वीकृत्य। तासां प्रणतिं दृष्ट्वा, देवकीपुत्रः कृपया तुष्टः, वस्त्राणि तासां प्रत्यर्पयामास। यद्यपि ताः दृढं परिहासेन लज्जिताः, क्रीडायामिव वस्त्रहरणं कृतम्, तथापि ताः तं न रोषं कृतवन्त्यः, प्रियसंगेन हृष्टाः। वस्त्राणि धारयित्वा, प्रियसंगमाय मनः स्थितम्, ताः लज्जानम्रदृष्ट्या तं न विहाय। तासां पादस्पर्शकामं ज्ञात्वा, भगवान् दामोदरः, व्रतपालिताः कन्याः, तासां मनोवृत्तिं विवेच्य, वचनं प्रोवाच। "युष्माकं मां पूजितुम् अभिप्रायः ज्ञातः; अहं अनुमोदितवान्, तद् निश्चितं सिद्ध्यति। येषां मनः मयि स्थितम्, तेषां कामः कामत्वं न यान्ति, यथा पिष्टं कृतं धान्यं न अंकुरयति।" "इदानीं व्रजं गच्छत, व्रते सिद्धाः; आगामिन्यः रात्र्यः मया सह रमिष्यथ, यः व्रतं पूजायै मयि कृतम्।" शुकः उवाच — एवं भगवता उपदिष्टाः, गोप्यः, कामसिद्ध्याः, व्रजं प्रत्यगच्छन्, तस्य पदपद्मं मनसा स्मरन्त्यः, यद्यपि तद् कठिनं। ततः, गोपालैः परिवृतः, देवकीपुत्रः, वृद्धं व्रन्दावनं त्यक्त्वा, बलभद्रं सह, दूरं गाः चरयामास। ततः, वृक्षाः स्वशरीरं छत्ररूपेण कृत्वा, तीक्ष्णं मध्याह्न-सूर्यस्य तापं प्रतिरुध्य, व्रजवासिनः प्रति वचनं प्रोवाच। "हे स्तोककृष्ण, अंशु, श्रीदाम, सुभल, अर्जुन, विशाल, ऋषभ, तेजस्विन्, देवप्रस्थ, वरूथप! पश्यत एतान् महात्मानः, ये परार्थं जीवन्ति। वातं, वर्षं, सूर्यं, शीतं च सहन्ति, अस्मान् रक्षन्ति।" "धन्यं तेषां जन्म, सर्वाणि प्राणीनि तैः जीवन्ति; यथा सत्पुरुषः, शरणागतं न परित्यजति।" "पत्त्रैः, पुष्पैः, फलैः, छायया, मूलैः, त्वचः, काष्ठैः, गन्धरसैः, रसैः, भस्मना, अस्थिभिः, ताः इच्छां पूरयन्ति।" "एवमेव, देहिनां देहिनां जन्मस्य साक्षात् सिद्धिः — जीवनं, वित्तं, बुद्धिं, वचनं च, सर्वोत्तमाय यत्नः कर्तव्यः।" एवं, तृणैः, नूतनपल्लवैः, गुच्छैः, फलैः, पुष्पैः, पत्रैः लघुशाखाभिः यमुनां प्रविश्य, भगवान् गोपालैः सह विचरति।