निश्चितं भगवन्, भवतः सञ्चरणं साधूनां परिपालनाय दुष्कृतिनां च नाशाय, यतो हि त्वं हरेः समर्थः धारयिता। त्वं हि सूर्यचन्द्राग्निवाय्विन्द्रधर्मयमवरुणरूपैः स्थितः, शुद्धस्वरूपाय नमः। विजितरथं रत्नभूषितं विकटधनुर्धरं त्वां न आरोहन्तं दृष्ट्वा दुष्टजनाः तव रथेन भीताः भवन्ति। तव सैन्यपदपातेन पृथिवीमण्डलं मर्दयन्, तद्गोलकं कम्पयन्, महद्बलमानीहन्, त्वं तेजस्विनं सूर्यं इव विचरस्य्। तस्मिन्नेव काले, राजन्, भगवता निर्मिताः वर्णाश्रमसीमाः सर्वाः दस्युभिः नूनं भग्नाः स्युः। लोभैः अनियमितैः पुरुषैः अधर्मोऽपि प्रवर्धेत; त्वयि शयानं इदं जगत् दस्युभिः गृहीतम् अवश्यम् विनश्येत्। तथापि, वीर, त्वं किमर्थं अत्र आगतः इति पृच्छामि; वयं हृदयेन सत्यम् अनुवर्तिष्यामः। शुक उवाच—हे राजन्, हेमन्तस्य प्रथमे मासे नन्दगोपस्य व्रजयोषितः कात्यायनीपूजनव्रतम् उपवासन्यूनाहाराः समारभन्त। प्रत्यूषे कालीन्द्याः सलिले स्नात्वा, उदिते भगवति सूर्ये, तटाकूपेन बालुकायाः देवीमूर्तिं निर्माय, तां पूजयन्ति स्म। सौरभ्यमाल्यैः, गन्धानुलेपनैः, नानाविधैः बलिभिः, धूपदीपैः, अङ्कुरफलशस्यादिभिः क्षुद्रमहाद्रव्यैश्च तां सम्पूजयन्ति स्म। कात्यायन्यै महायोगिन्यै महायोगेश्वर्यै च, हे भगवति, नन्दसूनुं पतिं मे कुरु, नमः ते इति मन्त्रं जपन्त्यः ताः पूजनम् अकुर्वन्। एवं ताः कन्यकाः कर्ष्णे मनः समर्प्य, मासमेकं व्रतम् आचरन्त्यः, भद्रकालीं पूजयन्त्यः, नन्दसूनुं पतित्वे वाञ्छयन्त्यः। प्रत्यूषे सखीभिः सहोत्थाय, परस्परं बाहुभिः आलिङ्ग्य, कर्ष्णस्य गीतानि गायन्त्यः, प्रतिदिनं कालीन्द्याः स्नानाय ययुः। एकदा तटं सम्प्राप्ताः, पूर्ववत् वस्त्राणि उपवेश्य, कर्ष्णगानैः प्रमोदिताः सलिले क्रीडन्त्यः। तदानीं सर्वयोगेश्वरः श्रीकृष्णः तासां भावना विज्ञाय, सखिभिः परिवृतः, तत्र तासां कामं पूर्तुम् आगतः। तस्याः शीघ्रं वस्त्राणि आदाय, कदम्बतरुं आरोह्य, हसितैः सखिभिः सह ताभ्यः परिहासवाक्यम् उक्तवान्। "आगच्छत, कन्यकाः! स्वकं वस्त्रं यथाकामं गृह्णीत; सत्यं वदामि, न केवलं परिहासः, यदि व्रतश्रमिताः स्युः। अहं कदापि मिथ्यावादी नासम्; एते बालकाः अपि जानन्ति; हे सुश्रोण्यः, एकैकशः आगत्य वस्त्रं गृह्णीत, न सर्वाः एकत्र।" कृष्णस्य लीलाम् अवलोक्य, गोप्यः प्रेम्णा परिपूर्णाः, परस्परं सस्मितं सव्रीडं वीक्ष्य, बहिर्न निःसृताः। गोविन्दस्य परिहासवचनेन मनः संक्षुब्धाः, गोप्यः कण्ठपर्यन्तं शीतजले निमग्नाः कम्पमानाः तम् इदं वचः ऊचुः— "हे नन्दसूनो, अस्मान् मानय; वयं जानिमः यः व्रजस्य पूज्यः त्वमेव। वस्त्राणि देहि, कम्पामः वयम्। हे श्यामसुन्दर, वयं तव दास्यः, यथोक्तं करिष्यामः; धर्मज्ञ, वस्त्राणि देहि, न चेन्नृपाय वदिष्यामः।" भगवान् उवाच—"यदि मम दास्यः स्युः, यथोक्तं करिष्यथ, तर्हि एता निष्कलङ्कस्मिताः कन्यकाः आगच्छन्तु, वस्त्राणि गृह्णन्तु।" ततो गोप्यः शीतवेगेन कम्पमानाः, निजाङ्गानि हस्तैः आच्छाद्य, जलात् निर्गताः। ताः असहायाः दृष्ट्वा, भगवान् शुद्धभक्त्या तुष्टः, वस्त्राणि स्कन्धे न्यस्य, सस्मितं स्नेहपूर्वकं वचनम् उक्तवान्— "नग्नाः सलिलं प्रविश्य व्रतम् आचरन्त्यः, एष देवद्रव्यदोषः; अञ्जलिं कृत्वा शिरसि नतो भव, तदनन्तरं वस्त्राणि गृह्णीत।" अच्युतस्य वचः श्रुत्वा, व्रजयोषितः नग्नस्नानं व्रतविघ्नमिति विज्ञाय, तस्यैवाज्ञया तदनुष्ठानं सम्पूर्णमिति मन्यमानाः, निर्दोषाः अभवन्। तासां प्रणतिं दृष्ट्वा, दयालुः देवकीसुतः तुष्टः, वस्त्राणि प्रत्यर्पयत्। ताः दृढं परिहासिताः, लज्जिताः, क्रीडनवत् कर्ष्णेन वस्त्रहरणं कृताः अपि, तं प्रियसमागमे हृष्टाः, न कदापि अप्रियम् अमन्यन्त। वस्त्रधारणानन्तरं, प्रियसंगमकामाः, लज्जया अधोमुख्यः, तं न परित्यज्य स्थिताः। तासां पादस्पर्शनकामनां विज्ञाय, दामोदरः भगवान् व्रतसमाप्तयोषितः प्रति तासां भावं प्राह— "साध्व्यः, मदर्चनभावनां जानामि; साऽनुगृहीता मया, निष्फला न भविष्यति। येषां मनः मयि समाहितं, तेषां कामः न रागाय परिणमति, यथा भृष्टपक्वबीजानां नाङ्कुरः।" "व्रजं गच्छत, व्रतसम्पन्नाः; आगामिन्यः रात्रिषु मयि सह रमिष्यथ, यतोऽयं व्रतो मम पूजनाय कृतः।" शुक उवाच—एवं भगवता निर्देशिताः, ताः कामसिद्ध्याः व्रजं प्रतिनिवृत्ताः, कर्ष्णपदाम्बुजध्यानपराः, यद्यपि तद् दुःसाध्यम् आसीत्। ततः देवकीसुतः बालकैः परिवृतः, ज्येष्ठभ्रात्रा सह, गाः दूरं प्रावर्तयत्। मध्यान्हतप्तात्युष्णरश्मिषु वृक्षैः स्वदेहच्छायया छत्रवत् छाद्यमानान् दृष्ट्वा, व्रजवासिभ्यः इदं वचनम् उवाच— "हे स्तोककृष्ण, अंशु, श्रीदामन्, सुभल, अर्जुन, विशाल, ऋषभ, तेजस्विन्, देवप्रस्थ, वरूथप! एतान् महानात्मानः पश्यत; परोपकारायैव जीवन्ति। वातवर्षातपशीतान् सहन्तः, अस्मान् रक्षन्ति। अहो, पुण्यं जन्मैतत्; सर्वाणि भूतानि तैः जीवन्ति। यथा सत्पुरुषाः, न कदापि प्रपन्नं परित्यजन्ति।