स राजा महाभागः तं मुनिं ददर्श—स उन्नतः, कमलदलायतलोचनः, जटिलः, वल्कलाम्बरधारी, यथायोग्यं तपस्विवेषेण मलिनः, निरालङ्कृतश्च बभूव। राजा तस्य आश्रमस्य समीपमुपसृत्य मुनिं प्रणम्य यथाविधि सत्कारपूर्वकं तेन स्वागतेन चोपचक्राम। मुनीः सम्यगुपनीतार्घ्यः स्वसंयतं राजानमुपवेश्य, भगवताज्ञां स्मरन्, सौम्यवाक्यैः तं प्रीतवान्। स मुनिः सस्नेहमुवाच—"नूनं भगवन्, तवायं विचरः साधूनां परिपालनाय, दुष्टानां च नाशाय; त्वं हि हरेः स्थितिः। त्वं सूर्यचन्द्राग्निवाय्विन्द्रयमधर्मवरुणरूपाणि स्थानानि च धारयसि—नमस्ते शुद्धाय। यदा ते रत्नभूषितविजयारूढरथं, घोरधनुर्धरं रूपं न दृश्यते, तदा पापिनः ते रथेनैव भीताः भवन्ति। त्वं च तव सेनापदानां चरणैः पृथिवीमुद्दलयन्, तद्भारं कम्पयन्, महतीं सेनां संहरन्, दिवाकर इव विचरस्यस्मिन् जगति। तवाभावे, राजन्, भगवता निर्मिताः वर्णाश्रमसीमाः सर्वाः चौरैर्भग्नाः स्यु:। धर्मविपरीता लोका, लोभैः मुक्तसङ्गैश्च पुरुषैः पालिता, त्वयि शयाने, अस्यां पृथिव्यां दस्युभिः ग्रस्तायां, नूनं नश्येत। तथापि, वीर, किमर्थमिह त्वया आगतमिति पृच्छामि; यथासत्यं वयं कार्यं कुर्याम।" एवं मुनिना पूजिते राजनि, शुकदेवः कथां परम्परया प्रवर्तयामास। शुक उवाच—हे राजन्, हेमन्तस्य प्रथमे मासे नन्दगोपस्य व्रजे कन्यकाः कात्यायनीपूजनव्रतमकरोत्, केवलं सुपिष्टान्नं भुञ्जानाः। प्रातः काले, कालेन्द्याः सलिले स्नात्वा, नवोदितेऽर्के, तटाकूपेण बालुकामय्याः कात्यायन्याः प्रतिमां कृत्वा तां देवीमर्चयन्ति स्म। सुरभिगन्धमाल्यैः, गन्धैः, नानाविधोपहारैः, धूपदीपैः, अंकुरफलधान्यैश्चैव तां देवीमर्चयन्ति स्म। ततः मन्त्रं जपन्त्यः—"कात्यायनि महामाये महायोगिन्यधीश्वरि, नन्दगोपसुतं देवि पतिं मे कुरु ते नमः"—एवं पूजनं चक्रुः। एवं ताः कन्यकाः कर्ष्णे मनः समर्प्य, मासमेकं भद्रकाळ्याः पूजनव्रतमाचरन्, यत्कृष्णं पतिं लभेयुः। प्रतिदिनं प्रातः सहसखीभिः, बाहुयुगलं बद्ध्वा, कर्ष्णस्य गीतानि गायन्त्यः कालेन्द्याः स्नानाय जग्मुः। कदाचित् तटं प्राप्ताः, पूर्ववत् वस्त्राणि तत्रैव स्थापयित्वा, जलक्रीडायां प्रमुदिताः सञ्जग्मुः। भगवान् योगेश्वरः कृष्णः तासां मनोरथं विज्ञाय, सखिभिः परिवृतः तत्रागतः। स शीघ्रं तासां वस्त्राणि गृहित्वा कदम्बतरुमारुह्य, सखिभिः सह हास्यं कृत्वा, ताः कन्यकाः सम्बोध्य जगाद—"आगच्छत, कन्यकाः, स्ववस्त्राणि यथेष्टं गृह्णीत; व्रतश्रमिताः सच्चेदहं वदामि, न केवलं विडम्बनया। अहं कदापि न मृषा भाषितवान्, एते बालकाः साक्षिणः; सुमध्यमाः, एकैकशः आगत्य वस्त्राणि गृह्णीत, न सर्वाः एकत्र।" तद्विलासं दृष्ट्वा, गोप्यः प्रेम्णा विवशाः, परस्परं सस्मितं सलीलमवलोक्य, निर्गन्तुं न शशकुः। गोविन्दस्य वाक्यं श्रुत्वा, तासां मनांसि कम्पमानानि, गला पर्यन्तमम्बुनिमग्नाः, शीतातुराः, तं प्रार्थयन्त्यः ऊचुः—"नन्दनन्दन, अस्मान् समादरय; त्वं व्रजस्य पूज्यः; वस्त्राणि देहि, कम्पमानाः स्मः। श्यामसुन्दर, वयं तव दास्यः, यथाज्ञापयसि एवं करिष्यामः; वस्त्राणि देहि, धर्मज्ञ, न चेत्तदा राज्ञे वदामः।" श्रीभगवानुवाच—"यदि सत्यमेव मे दास्यः, यथोक्तं करिष्यथ, तर्हि एता निष्कल्मषस्मिताः कन्यकाः आगत्य वस्त्राणि गृह्णन्तु।" ताः शीतवातेन पीडिताः, जलात् निर्गत्य, निजाङ्गानि हस्ताभ्यां छादयन्त्यः, भगवन्तमुपाजग्मुः। तासां दीनभावं दृष्ट्वा भगवान् प्रसन्नः, तेषां शुद्धां भक्तिं मनसि कृत्वा, वस्त्राणि स्कन्धे निधाय, सस्मितं स्नेहवचनं प्रोवाच—"युष्माभिः निर्वस्त्राभिः सलिलं प्रविष्टं, व्रतविघ्नः कृतः; तस्मात्, अञ्जलिं कृत्वा शिरसि प्रणम्य, अपराधं विमोच्य, वस्त्राणि गृह्णीत।" अच्युतस्य वचः श्रुत्वा, व्रजनार्याः तद्व्रतविघ्नं विज्ञाय, तस्याज्ञां पूर्णत्वं मन्यमानाः, तदनुग्रहमेव सम्पूर्णव्रतफलमिति मत्वा, तं प्रणम्य वस्त्राणि जगृहुः। देवकीनन्दनः तासां प्रणतिं दृष्ट्वा, करुणया प्रेरितः, तेषां वस्त्राणि दत्तवान्। ताः कन्यकाः, तेन क्रीडया परिभूताः, लज्जिताः, वस्त्रहृताः अपि, तस्य सन्निधौ हर्षं जगृहुः, कोपं न चक्रुः। वस्त्रधारणानन्तरं, प्रियसङ्गमाभिलाषिण्यः, लज्जया निम्नदृष्टयः, तस्मात् न निवृत्ताः। तासां मनोऽभिलाषं विज्ञाय, दामोदरः ताः व्रतानुष्ठिताः कन्यकाः संबोधितवान्—"व्रजन्त्यः, भवत्यः मां पूजयितुमिच्छन्ति, मया तदज्ञातं, अनुमोदितं च; तदपि साध्यते। येषां मयि स्थितं मनः, तेषां कामः न रागाय परिणमति, यथा पक्तधान्यं न प्ररोहति। अतः, साधितव्रताः, गृहं प्रत्यगच्छत; अनागतेषु रात्रिषु मया सह रमध्वं, यदर्थं व्रतं युष्माभिः कृतम्।" शुक उवाच—एवं भगवता समादिष्टाः, ताः कन्यकाः कृतार्थाः, दुःखेनापि तस्य पादपद्ममनुस्मरन्त्यः, व्रजं प्रत्ययुः। ततः स भगवान् देवकीनन्दनः, गोपालकैः परिवृतः, भ्रात्रा सह, व्रजात् दूरं गाः चारयितुं निर्गतः। तदानीं, मध्याह्नस्य तीव्रतापं वृक्षाः स्वच्छायया छादयन्तः छत्रवत् स्थिताः, तान् वृजवासिनः प्रति स भगवान् वचः प्रोवाच।