राजा परीक्षित् महर्षेः आश्रमं समीपं गच्छन् तं तपसा दीर्घकालं दीप्तमात्मानं ददर्श। स तु भगवतः स्नेहपूर्णदृष्ट्या तथा अमृतोपमवाक्यैः श्रुतैः नात्यर्थं कृशः अभवत्। स महर्षिः दीर्घः पद्मनयनः जटिलः वल्कलवस्त्रधारी च, तपस्विनः यथायोग्यं मलिनः अलङ्कृतः च आसीत्। राजा समीपं आगत्य तस्मै प्रणम्य सन्तः सत्कारं कृतवान्। महर्षिः तं आत्मनिग्रहसम्पन्नं राजानं सम्यक् उपवेशयित्वा भगवदादेशं स्मरन् सौम्यवाक्यैः तं प्रीतवान्। स उवाच—नूनं, राजन्, तव विचरणं सतां रक्षणाय, दुष्टानां विनाशाय च; हि त्वं हरेः धारकः अस्ति। सूर्यचन्द्राग्निवाय्विन्द्रधर्मवरुणादीनां रूपस्थानानि धृत्वा त्वं शुद्धः वन्दनीयः। यदा विजयारथं मणिमण्डितं घोरधनुष्मन्तं न आरोहसि, तदा तव रथेन दुष्टाः भयप्राप्ताः भवन्ति। तव सेनापदाभ्यां भूमिमण्डलं दारयन्, तद्वृत्तिं कम्पयन्, महाबलम् उद्यम्य, त्वं दीप्तसूर्यवत् विचरः। तस्मिन्नेव काले, राजन्, भगवता निर्मिताः वर्णाश्रमसीमाः चौरैः भङ्गिताः स्युः। दुष्टैः लोभैः अनियन्त्रितैः पोषितं अधर्मः उद्भवेत्; यदि त्वं शय्यां उपविश्यसि, लोकः चौरग्रहणेन नश्येत्। तथापि, वीर, किमर्थं आगतः असि इति पृच्छामि; वयम् सत्यहृदयाः तव उद्देश्ये यथायोग्यं आचरिष्यामः। शुकः उवाच—शीतकालस्य प्रथममासे नन्दव्रजस्य युवतयः कात्यायनीयां पूजायां नियमं कृत्वा केवलं फलमूलादि खादन्त्यः आसन्। प्रातःकालं कालिन्द्याः जलं स्नात्वा, सूर्यस्य उदयसमये, ताः तटस्थे बालुकायां देवीं निर्माय पूजार्थं समर्पयन्। सुगन्धमाल्यैः, धूपैः, दीपैः, विविधैः दानैः—अङ्कुरैः, फलैः, धान्यैः—सर्वं पूजां कृतवन्त्यः। मन्त्रं जपन्त्यः—"कात्यायनि महायोगिनि महापौरुषाधारिणि, नन्दगोपसुतं पतिं मे कुरु, नमः ते"—एवं पूजां कृतवन्त्यः। एवं कृष्णे मनः स्थापयित्वा, मासपर्यन्तं भद्रकालीं पूजयन्त्यः, नन्दसुतं पतित्वे इच्छन्त्यः नियमं अन्वगच्छन्। प्रत्युषे, सखिभिः सह, बाहुयुगलं कृत्वा, कृष्णगीतं गायन्त्यः प्रतिदिनं कालिन्द्यां स्नानाय गतवन्त्यः। एकदा, तटं आगत्य, यथापूर्वं वस्त्राणि स्थापयित्वा, कृष्णं गायन्त्यः जलक्रीडायां प्रमोदिताः। तदा योगेश्वरः श्रीकृष्णः तासां अभिप्रायं ज्ञात्वा, सखिभिः परिवृतः, तत्र आगतः तासाम् इच्छां पूरयितुं। शीघ्रं तासां वस्त्राणि गृहीत्वा, कदम्बवृक्षे आरोह्य, बालकैः सह हास्यं कृत्वा, हास्यपूर्वं वचनं उवाच। "आगच्छत, कन्याः, स्वं वस्त्रं यथेष्टं गृह्णीत; सत्यं वदामि, न केवलं हास्याय, यदि नियमेन श्रान्ताः स्युः। अहं कदापि मिथ्यावाक्यं न उक्तवान्, एते बालका अपि जानन्ति; शोभनकटिस्थलाः, एकैकं आगत्य वस्त्रं गृह्णीत, न सर्वाः एकस्मिन् काले।" तस्य लीलाम् निरीक्ष्य, गोप्यः प्रेमावेशेन परस्परं विलोक्य लज्जायुक्ताः स्मितवन्त्यः, बहिर्न न आगच्छन्। गोविन्दः हास्यपूर्वं वदन्, तासां मनः कम्पितम् अभवत्; ताः गलान्तः शीतजलं मध्ये कम्पन्त्यः तं सम्बोधितवन्त्यः। "नन्दसुत, कृपया अस्मान् समादरय; वयं व्रजस्य यशः ते योग्यं जानिमः। वस्त्राणि दत्त्वा, वयं कम्पामहे। श्यामसुन्दर, वयं तव दास्यः, यथोक्तं करिष्यामः; वस्त्राणि दत्त्वा, धर्मज्ञ, न चेत्तदा राज्ञे निवेदयिष्यामः।" भगवान् उवाच—"यदि यूयं मम दास्यः यथोक्तं करिष्यथ, तदा शुद्धस्मिताः कन्याः इह आगत्य स्वं वस्त्रं गृह्णीत।" तदा सर्वाः कन्याः शीतात् कम्पन्त्यः, जलात् निर्गत्य, निजाङ्गं हस्तैः आवृत्य, शीतदुःखेन पीडिताः। ताः निरीक्ष्य, भगवन् तासां शुद्धभक्त्या तुष्टः, वस्त्राणि कन्धरे स्थापयित्वा, स्नेहस्मितं वदन् उवाच। "नग्नाः स्नानं कृत्वा, नियमं पालयन्त्यः, देवदोषं कृतवन्त्यः। अञ्जलिं कृत्वा, शिरः नमयित्वा, एतत् दोषं निवारय; ततः वस्त्राणि गृह्णीत, परिधानं कुरुत।" अच्युतस्य वचनं श्रुत्वा, व्रजकन्याः नग्नस्नानं नियमविप्रतिपत्तिं अवगम्य, तस्य आज्ञया तद् पूर्णं इति मन्यमानाः, तं दोषं शुद्धं मनीषु। ताः नमन्त्यः दृष्ट्वा, देवकीसुतः भगवन् तुष्टः, वस्त्राणि दत्त्वा, अनुग्रहं कृतवान्। वस्त्रहरणेन, लज्जायुक्ताः, क्रीडायामिव, ताः तं न रोषं कृतवन्त्यः, तस्य सान्निध्ये हर्षं अनुभूय। वस्त्राणि परिधान्य, प्रियसंगमं मनसि स्थापयित्वा, कन्याः लज्जानम्रनयनाः तं न विहाय। तासां पादस्पर्शे अभिलाषं ज्ञात्वा, दामोदरः तासां नियमपालनाय अभिप्रायं उक्तवान्। "तव अभिप्रायं, साध्वीः, मां पूजयितुं, ज्ञातवान्। तद् मम अनुमोदितं, तद् पूर्णं भविष्यति। येषां मनः मयि स्थापितं, तेषां कामः न रागं जनयति, यथा भृष्टपक्वधान्यं साधारणं न अंकुरयति।" "इदानीं, कन्याः, व्रजं गच्छत, नियमसिद्धाः। रात्रिषु मया सह रमिष्यथ, यतो नियमः मम पूजायै कृतः।" शुकः उवाच—एवं भगवता उपदिष्टाः, कन्याः, कामं पूर्णं मन्यमानाः, व्रजं प्रत्यागच्छन्, तस्य पदकमलं चिन्तयन्त्यः, यद्यपि तद् कठिनम्। ततः, गोपालकैः परिवृतः, देवकीसुतः भगवान्, भ्रातृणा सह, दूरस्थे गाः चरितवान्।