सर्ववेदार्थः शब्दमूलः मां स्थापयति, सूचयति, विशेषयति, नयति च; मायामात्रं प्रवदन् अन्ते तां निरस्य, कृपां वहति। एवं तदाश्रमं मृगवराहश्वगवयमहिषद्विपगोमृगवानरनकुलसर्पैः परिवृतमासीत्। तत्र स राजा राजर्षिः पुत्रैः सह प्रविश्य, यत्राग्निहोत्रं प्रज्वलितं, मुनिं समुपविष्टं ददर्श। स तं मुनिं दीप्तस्वरूपं, दीर्घकालं तपसा तप्तं, नात्युपहतं, भगवत्कटाक्षैः सुधावचनैश्च पुष्टं, विलोकयामास। स च दीर्घः, पद्मपत्रनयनः, जटिलः, वल्कलधारी, यथायोग्यं तपस्विवेषेण मलिनः, निरालङ्कृतश्च बभौ। यदा राजा मुन्याश्रमं समीपमगच्छत्, स साष्टाङ्गं प्रणम्य, मुनिना यथोचितेन सत्काराभिनन्दनपूर्वकं सत्कृतः। मुनिः तं नियमान्वितं राजानं सम्यक् समर्पितार्घ्यं कृत्वा, भगवदाज्ञां स्मरन्, सौम्यवाक्यैः तुष्टिं जगौ। स उवाच—"नूनं भवान् सतां रक्षणाय दुष्टनाशनाय च विचरति; हरिवीर्यं हि त्वयि स्थितम्। त्वं सूर्यचन्द्राग्निवाय्विन्द्रयमधर्मावरुणरूपस्थानानि धारयन्, शुद्धात्मन्, नमस्ते।" "यदा ते रत्नभूषितविजयारूढरथं न आरोहसि, तदा तव रथेन दुष्टान् भीषयसि। सेनापदाभ्यां भूमण्डलं संक्षिपन्, पृथ्वीं कम्पयन्, महतीं चमूं संगृह्णन्, तेजस्वीव सूर्यः विचरति। तव च तस्मिन् काले, भगवता सृष्टा वर्णाश्रमसीमाः सर्वाः चौरैः भिद्येरन्। लोभदुष्टैः पोष्यमाना अधर्मः समुत्थायेत; त्वयि शयाने, एषा भूमिः चौरगृहीता नश्येत्।" "तथापि, वीर, किमर्थं त्वं अत्रागतः, पृच्छामि; यथासत्यं हृदयं, तदनुसारं कुर्याम।" शुक उवाच—हे राजन्, हेमन्तस्य प्रथममासे, नन्दव्रजानां युवतयः कात्यायन्याः पूजनव्रतम् उपवसन्त्यः, केवलं कषायाहारं भुञ्जानाः, अन्ववर्तन्त। प्रातःकालं कालिन्द्याः सलिलं स्नत्वा, उदिते सवितरि, नदीतीरे मृद्भूतां देव्या मूर्तिं कृत्वा, तां पूजयामासुः। सुरभिगन्धमाल्यैः, धूपैः, दीपैः, नानाविधैः फलाङ्कुरधान्यैः, लघुमहद्भिः दानैश्च, ताः तां पूजयामासुः। अनेन मन्त्रेण—"कात्यायनि महायोगिन्यधीश्वरी, नन्दगोपसुतं पतिं मे कुरु, नमः ते"—ताः युवतयः पूजां चक्रुः। एवं ताः कृष्णे मनो न्यस्य, मासमेकं भद्रकालीं पूजयन्त्यः, नन्दसुतं पतिं काङ्क्षन्त्यः, व्रतम् अन्ववर्तन्त। प्रातः सखिभिः सह, बाहुमूल्येन बद्धाः, कृष्णस्य गीतैः काकुर्वत्यः, प्रतिदिनं कालिन्द्याः स्नानाय ययुः। एकदा ताः नदीतीरे समागताः, यथापूर्वं वसनानि निक्षिप्य, कृष्णगीतेन जलक्रीडायाम् अभिलष्यन्त्यः, जलं प्रविशन्। तत्र योगेश्वरः श्रीकृष्णः, तासां भावं विज्ञाय, सखिभिः परिवृतः, तासां मनोरथपूरणाय आगतः। स शीघ्रं तासां वसनानि आदाय, कदम्बतरुम् आरोह्य, बालकैः सह हास्यं कृत्वा, ताः सम्बोध्य उवाच— "आगच्छत, युवतयः, स्वस्वं वसनं यथेष्टं स्वीकरोत; सत्यं वदामि, न केवलं हास्येन; यदि व्रतखिन्नाः स्युः। न कदापि मिथ्यावादी, एते बालकाः साक्षिणः; प्रियाङ्ग्यः, एकैकशः आगच्छत, न सर्वाः एकत्र।" तस्य लीलां दृष्ट्वा, गोप्यः प्रेम्णा विगलिताः, परस्परं सव्रीडं विलोक्य, स्मयमानाः, न निर्गताः। गोविन्दस्य हास्ययुक्तं वचनं श्रुत्वा, तासां चेतांसि कम्पितानि; ताः शीतलाम्भसि ग्रीवापर्यन्तं निमग्नाः, कम्पमानाः, तम् ऊचुः— "नन्दसुत, कृपां कुरु; वयं तव यशः जानिमः; वस्त्राणि ददातु, कम्पामहे।" "श्यामसुन्दर, तव दासीः स्मः, यथाज्ञापयसि, तथा करिष्यामः; वस्त्राणि देहि, धर्मज्ञ, अन्यथा राज्ञे निवेदयामः।" भगवान् उवाच—"यदि दासीः स्युः, यथोक्तं करिष्यथ, तदा एता हसितवदना युवतयः आगत्य, वसनानि गृह्णन्तु।" ततः सर्वाः शीतार्ताः, निजाङ्गानि हस्ताभ्यां छादयन्त्यः, जलात् निर्गत्य, कम्पमानाः, तिष्ठन्। तासां दीनावस्थां दृष्ट्वा, भगवाँस तासां शुद्धभक्त्या तुष्टः, वस्त्राणि स्कन्धे निधाय, स्मितपूर्वकं सौहार्देन उवाच— "व्रतानुष्ठानाय नग्ना जले प्रवेशिता, एष देवद्रोहः; अञ्जलिं कृत्वा, शीर्षाणि नमयित्वा, एष दोषः प्रशम्येत; ततः वस्त्राणि गृह्णीत, धारयत च।" अच्युतस्य वचनं श्रुत्वा, व्रजन्यः युवतयः तद्व्रतभङ्गं विज्ञाय, स्वाभिप्रायसिद्धये, तदनुशासनं व्रतसमाप्तिरूपेण स्वीकृत्य, निर्दोषाः अभवन्। तासां प्रणतिं दृष्ट्वा, देवकीसुतः भगवान्, करुणया तुष्टः, वस्त्राणि प्रत्यर्पयामास। ताः दृढं परीक्षिताः, लज्जिताः, क्रीडारूपेण वस्त्रहरणेन अपि, तं न खिन्नाः; प्रियसंगमे एव तुष्टाः। वस्त्राणि धारयित्वा, प्रियसंगमाभिलाषिण्यः, लज्जया नयनानि निपात्य, तस्मात् न प्रस्थिताः। तासां पादस्पर्शकामनां विज्ञाय, दामोदरः भगवान्, व्रतानुष्ठानसमाप्त्यर्थं, ताः युवतयः उवाच— "व्रजन्यः, मम पूजनाभिप्रायः ज्ञातः; मया अनुमोदितः, स च साध्यः। येषां मयि मनः स्थितं, तेषां कामः न रागाय भवति; यथा पक्तधान्यं न प्ररोहति।