काव्यप्रभा-युक्तया, भगवतः शुकदेवस्य वचनेषु, कथा प्रवहति। छन्दांसि गायत्र्यादीनि—गायत्री, उष्णिक्, अनुष्टुप्, बृहती, पङ्क्तिः, त्रिष्टुभ्, जगती, अतिच्छन्दस्, अत्यष्टिः, अतिजगत्, विराट्—एतानि वेदवाङ्मये प्रसिद्धानि। किं तु, तेषां रहस्यं, तेषां स्थापनं, तेषां सूचनं, तेषां विशेषणं वा, इह लोके केवलं मया एव ज्ञायते; अन्यः कश्चन न वेद। एतानि छन्दांसि मम एव स्थापनं कुर्वन्ति, मम एव सूचनं, मम एव विशेषणं, मम एव निषेधं च। सर्वं वेदार्थं, शब्दाधारितं, मम भेदं दर्शयति; मायाम् एव केवलं जपित्वा, अन्ते तां निषिध्य, अनुग्रहम् उपैति। एवं तस्य तपोवनस्य पर्यावरणं मृगैः, वराहैः, श्वभिः, वृषैः, महिषैः, गजैः, गोपुच्छैः, कपिभिः, नीलगवैः, सर्पैश्च जातम्। तत्र, स राजा, पुत्रैः सह, तं पुण्यतमं देशं प्रविश्य, तं महर्षिं ददर्श, यत्र यज्ञाग्निः प्रज्वलितः आसीत्। स तं ऋषिं दीप्तस्वरूपं, दीर्घकालं तपस्यायाम् संनिष्ठं, दृष्टवान्। स नातिव्याकुलः, भगवत्स्नेहदृष्ट्याः, अमृतोपमवाक्यश्रवणात् च, तस्य शरीरं शोभितम्। स उन्नताङ्गः, पद्मपत्राक्षः, जटिलः, वल्कलवस्त्रधारी, तपस्वीभावेन मलिनः, अलङ्कृतिविहीनः च। राजा, आश्रमं समीपं गत्वा, मुनिं प्रणम्य, तेन यथायोग्यं सत्कारं, अभिवादनं च प्राप्नोत्। मुनिः, यथाविधि अर्घ्यं दत्त्वा, आत्मनिग्रहशीलं राजानं आसने स्थाप्य, भगवदादेशं स्मृत्वा, सौम्यवाक्यैः तं तुष्टवान्। स मुनिः उवाच—निश्चितं, भगवन्, तव विचरणं साधूनां रक्षणाय, दुष्टानां विनाशाय च। त्वं हर्याः शक्तिस्वरूपः। सूर्यचन्द्राग्न्यिन्द्रवायुदण्डधर्मवरुणरूपधारणेन, त्वं शुद्धः, तुभ्यं नमः। यदा त्वं रत्नभूषितं विजयी रथं न आरोहसि, तीक्ष्णधनुष्मन्, तदा दुष्टजनानां भयङ्करं रथं दर्शयन्। सेनापदपद्भिः पृथिवीं दारयन्, गोलोकं कम्पयन्, महाबलम् आकर्षन्, त्वं तेजस्वी सूर्यवत् विचरन्। तस्मिन्नेव काले, राजन्, भगवता निर्मितानि वर्णाश्रमसीमाविभागानि, चौरैः भङ्गानि स्युः। अधर्मः लोभसन्ततैः, असंयतैः मनुष्यैः पोषितः, उद्भवेत्। यदि त्वं शय्यायाम् विश्राम्यसि, जगत् चौरैः हृतं विनश्येत्। तथापि, वीर, किमर्थं त्वं अत्र आगतः इति पृच्छामि। सत्यहृदया वयं तवाभिप्रायानुसारं आचरामः। इतः परं, शुकः उवाच—हे राजन्, शिशिरमासस्य प्रथममासे, नन्दगोपस्य व्रजकन्यायः, कात्यायनीपूजाव्रतं समारभन्त। केवलं शाकान्नं भुञ्जन्, ताः कन्याः, प्रातः कालिन्द्याः जलं स्नात्वा, सूर्यस्य उदयसमये, तटस्थले, रेतःकूपे, तृणैः देवीं निर्माय, पूजां कुर्वन्ति। सुगन्धमाल्यैः, धूपैः, दीपैः, विविधैः द्रव्यैः—अङ्कुरैः, फलैः, धान्यैः—महान्ति, लघूनि च, देवीं पूजयन्ति। मन्त्रं जपन्ति—"कात्यायनि महामाये महायोगिन्यधीश्वरि। नन्दगोपसुतं देवं पतिं मे कुरु ते नमः।" एवं मनः कृष्णे निवेश्य, मासपर्यन्तं भद्रकाल्याः पूजाव्रतं ताः कन्याः अनुष्ठितवन्त्यः, नन्दसुतं पतिं इच्छन्त्यः। प्रातः, सखीभिः सह, बाहुयुगलं बन्धित्वा, गानं कृत्वा, कृष्णस्य कीर्तनं कृत्वा, कालिन्द्याः स्नानाय प्रतिदिनं गच्छन्ति। एकदा, नदीतटे आगत्य, ताः यथापूर्वं वस्त्राणि निक्षिप्य, कृष्णं गायन्त्यः, जलक्रीडायां प्रमुदिताः। तत्र, योगेश्वरः श्रीकृष्णः, तासां अभिप्रायं विज्ञाय, बालकैः परिवृतः, तासां कामं पूर्तुम् आगतः। स शीघ्रं तासां वस्त्राणि गृहीत्वा, कदम्बवृक्षं आरोह्य, बालकैः सह हास्यं कृत्वा, तासां प्रति क्रीडया वचनं उवाच—"आगच्छत, कन्याः, स्वं स्वं वस्त्रं यथेष्टं गृह्णीत। सत्यं वदामि, न केवलं क्रीडया; यदि व्रतदुःखिता भवति।" "मया कदापि मिथ्या न वाक्यं उक्तम्, एते बालकाः तद्वेदन्ति। हे सुमध्यमाः, एकैकया वस्त्रं गृह्णीत, न सर्वाः एकत्र।" क्रीडारूपं दृष्ट्वा, गोप्यः प्रेमवश्या, परस्परं लज्जया पश्यन्त्यः, स्मितवन्त्यः, बहिः न आगच्छन्। गोविन्दस्य क्रीडया उक्तं श्रुत्वा, मनः कम्पितम्, ताः कन्याः, कण्ठपर्यन्तं शीतजलमध्ये मग्नाः, कम्पमानाः, तं उवाचन्— "हे नन्दसुत, कृपया अस्मान् मानय। व्रजस्य स्तुत्यत्वं तव ज्ञातम्। वस्त्राणि देहि, कम्पमानाः स्म।" "श्यामसुन्दर, त्वं अस्माकं सेवकः, यथोक्तं करिष्यामः। वस्त्राणि देहि, धर्मज्ञ, अथवा राज्ञे निवेदयिष्यामः।" भगवान् उवाच—"यदि यूयं मम सेवक्यः, यथोक्तं करिष्यथ, तदा स्मितमुख्यः कन्याः, इह आगत्य, वस्त्राणि गृह्णन्तु।" ततः सर्वाः कन्याः, शीतात् कम्पमानाः, जलात् निर्गत्य, निजाङ्गानि हस्तैः आच्छाद्य, शीतदुःखेन पीडिताः। ताः कृष्णं दृष्ट्वा, तस्य शुद्धभक्त्या तुष्टः, वस्त्राणि स्कन्धे स्थाप्य, स्नेहस्मितं कृत्वा, ताः उवाच— "यूयं नग्नाः जलं प्रविष्टाः, व्रतानुष्ठाने, एष दोषः देवेषु। अञ्जलिं कृत्वा, शिरः नमयन्तु, दोषः निवर्त्य, वस्त्राणि गृह्णन्तु, धारयन्तु।" अच्युतस्य वचनं श्रुत्वा, व्रजकन्याः, नग्नस्नानं व्रतदोषं इति विज्ञाय, स्वाभिप्रायं पूर्तुम्, भगवतः आज्ञया, तं व्रतसमाप्तिं मन्यन्ते, दोषरहितं च। ताः नमन्त्यः दृष्ट्वा, देवकीसुतः भगवान्, दयया तुष्टः, वस्त्राणि तासां प्रत्यर्पितवान्। यद्यपि ताः दृढं क्रीडिताः, लज्जिताः, वस्त्रहरणेन क्रीडारूपेण पीडिताः, तथापि तं न द्वेषयन्ति, तस्य सन्निधौ आनन्दं अनुभवन्ति। वस्त्राणि धारयित्वा, प्रियसमागमाभिलाषिण्यः, ताः कन्याः, लज्जया दृष्टिं नीचीकृत्य, तं न त्यजन्ति। तासां अभिलाषं, तस्य पादस्पर्शं ज्ञात्वा, दामोदरः भगवान्, व्रतधारिण्यः कन्याः, तासां अभिप्रायं सम्बोधयन्, प्रियं वचनं उवाच। एवं श्रीमद्भागवते, छन्दःरहस्यं, मुनिसंवादः, राजसत्कारः, व्रजकन्यायाः व्रतचर्या, कृष्णक्रीडा च, एकस्मिन् प्रवाहेण, भक्तिप्रभया, उज्ज्वलया, वर्ण्यते।