स एव स्वयमेव महतीं नितरामनन्तां च वाचं नानाभाषाभिर् विविधाकृतिभिर् विस्तारितां, यस्यां छन्दांसि चतुरक्षरवृद्ध्याऽभिवर्धमानानि दृश्यन्ते, सृजति च संहरति च। तत्र गायत्री, उष्णिक्, अनुष्टुप्, बृहती, पङ्क्तिः, त्रिष्टुप्, जगती, अतिच्छन्दस्, अत्यष्टिः, अतिजगत्, विराडिति छन्दांसि प्रसिद्धानि। एषा वाग् किम् स्थापयति, किम् सूचयति, किम् अभिप्राययति, किम् विशेषयति वा? अस्याः हृदयम् अस्मिन्लोके मम विना अन्यः कश्चन न जानाति। सा च मां स्थापयति, माम् एव सूचयति, माम् एव विशेषयति, माम् एव निराकरोति; एवं शब्दाश्रया वेदानां सम्पूर्णार्थता मां विविच्य, मायामात्रम् एव गृहीत्वा अन्ते ताम् अपि निरस्य, कृपाम् एव प्रददाति। एवं सा वागपि मृगैः, वराहैः, श्वावैः, गवयैः, महिषैः, हस्तिभिः, चामरैः, वानरैः, नकुलैः, सर्पैः च परिवृता दृश्यते। तत्र स राजर्षिः पाण्डवः, पुत्रैः सह, तं पुण्यतमं देशम् प्रविश्य, मुनिं तत्राग्निं जुह्वानं समासीनं ददर्श। स तं मुनिं दीप्ततेजसम्, दीर्घकालं घोरतपसा तप्यमानम्, नात्यशुष्कम्, भगवत्कटाक्षैः तथा सुधावचनैः सन्तुष्टचित्तम् अपश्यत्। स मुनिः दीर्घशरीरः, कमलदलायतलोचनः, जटिलः, वल्कलाम्बरधारी, तपस्विवद् मलिनवेषः, अलङ्कृतिरहितः च बभौ। ततः राजा मुनिवासमुपसृत्य, मुनये प्रणम्य, मुनिना यथाविधि सत्कारपूर्वकं समागतः, स्वागतम् अभाष्य सत्कृतः। मुनिः तु विधिवत् अर्घ्यादिभिः सम्यक् पूजितं स्वनियम्य राजा उपवेशयामास, हृष्टः सन् भगवत् आज्ञां स्मरन्, मधुरया वाचा तम् अभाषत। नूनं त्वया, महाभाग, सत्प्रजासंरक्षणाय दुष्टनिग्रहाय च एषा पृथिवी परिभ्रमत्या; त्वम् हि हरेः शक्तिरूपः स्थितः। त्वं सूर्यचन्द्राग्निवरुणेन्द्रवायुविधर्मयमादिरूपैः विविधानि स्थानानि च धारयन्, नमस्ते शुद्धाय। यदा त्वम् रत्नभूषितं विजयारथम् आरोह्य, तीक्ष्णधनुर्धरः, न स्थितः, तदा तव रथेनैव दुष्टाः कम्पिताः भवन्ति। तव सैन्यपदाभ्यां पृथिवीमण्डलं निक्षिप्य, भूमण्डलं कम्पयन्, महतीं च सेनाम् उद्यम्य, आदित्यवत् विचरन् दृश्यसे। तस्मिन् काले, राजन्, भगवत् विभक्तैः वर्णाश्रमसीमाभिः विनिर्मिताः सर्वा सीमाः, लोप्तृभिः नूनं भङ्गं यास्यन्ति। तदा च धर्मलोपः, लोभमोहवशात् नृशंसैः पापपुरुषैः पालितः, समुत्पद्येत; त्वं यदि शय्यां समाश्रयेत, इयं पृथिवी चौरगृहीता नश्येत् एव। तथापि, वीर, अहम् त्वाम् पृच्छामि—कस्मात् त्वम् अत्र आगतः? यथाशक्ति सत्येन चित्तेन वयं तत्र प्रवृत्तिं कुर्याम। एवं शुकः उवाच—हे राजन्, शिशिरस्य प्रथमे मासे, नन्दगोपस्य व्रजे नवयुवतयः कात्यायन्याः पूजनव्रतम् उपवासनियमेन समाचरन्। प्रत्युषस्समये कालिन्दीतीरे स्नात्वा, तत्रेव रजनीप्रभाते, नदीतीरे मृद्-देवीं निर्माय, सा पूजां चक्रुः। सुरभिगन्धमाल्यैः, धूपैः, दीपैः, नानाविधैः फलैः, अंकुरैः, धान्यैः, लघुमहदुपहारैः, सा देवी पूजिता। मन्त्रं च जपन्त्यः—“कात्यायनि महाभागे महायोगिन्यधीश्वरी। नन्दगोपसुतं देवि पतिं मे कुरु ते नमः”—इति, पूजाम् अकुर्वन्। एवं ताः कन्यकाः, कृष्णे मनो न्यस्य, मासमेकं भद्रकालीं पूजयन्त्यः, नन्दसुतं पतित्वे वाञ्छयन्त्यः, व्रतम् अचरन्। प्रतिदिनम्, प्रातःकालसमये, सखीभिः सह बाहुम् आक्राम्य, कृष्णस्य गीतानि गायन्त्यः, कालिन्दीतीरं स्नानाय ययुः। एकदा, नदीतीरे समुपेत्य, पूर्ववत् वसनानि उपवेश्य, कृष्णगीतैः प्रमदिताः जलक्रीडां चकारुः। ताभ्यः अभिप्रायं विज्ञाय, योगेश्वरः श्रीकृष्णः, बालकैः परिवृतः, तत्र आगत्य, तासां कामं पूर्तुम् इच्छन्, शीघ्रं तासां वसनानि आदाय, कदम्बतरुम् आरोह्य, हास्यपूर्णम् अवदत्। “आगच्छत, कन्यकाः, यथाकामं स्वस्वं वसनं गृह्णीत; मम वाक्यं सत्यम्, न केवलम् उपहासः; यदि व्रतश्रमिताः स्युः।” “मया कदापि मिथ्या न उक्ति, एते बालकाः अपि जानन्ति; सुरस्मिताः, एकैकशः आगत्य गृह्णीत, न सर्वाः एकत्र।” तस्य हास्यक्रीडां दृष्ट्वा, गोप्यः प्रेमविह्वलाः, परस्परं सस्मितम् अवलोक्य, लज्जया न निर्गताः। गोविन्देन एवं विहस्योक्ते, जलशीतले निमग्नाः, कम्पमानाः, ताः कन्यकाः तम् अब्रुवन्—“हे नन्दसुत, अस्माकं मानं पालय; त्वं व्रजस्य गौरवायोग्यः। वस्त्राणि दत्तानि, कम्पमानाः स्मः।” “श्यामसुन्दर, त्वदीया दासीः स्मः, यथोक्तं करिष्यामः; वस्त्राणि दातुम् अर्हसि, धर्मज्ञ, न चेत् राज्ञे निवेदयिष्यामः।” भगवान् उवाच—“यदि मम दासीः स्युः, यथोक्तं करिष्यथ, तर्हि एता निष्कल्मषस्मिताः कन्यकाः इह आगत्य स्ववस्त्राणि गृह्णन्तु।” तदा सर्वाः कन्यकाः, शीतातुराः, निजाङ्गानि हस्ताभ्यां छादयन्त्यः, जलात् निर्गत्य, शीतविह्वलाः तस्थुः। तासां विवशतां दृष्ट्वा, भगवाञ् कृष्णः, तासां शुद्धभक्त्या तुष्टः, वस्त्राणि स्कन्धे निधाय, सस्मितम् अवदत्—“युष्माभिः नग्नाभिः स्नानं कृतम्, व्रतविघ्नः अयं देवदोषः; अञ्जलिं कृत्वा शिरसि प्रणम्य, अयं दोषः निवर्त्यताम्; ततः वस्त्राणि गृह्णीत।” अच्युतस्य वचनं श्रुत्वा, व्रजयोषितः नग्नस्नानस्य व्रतविघ्नं विज्ञाय, स्वाभिलषितसिद्ध्यर्थं, तद् एव तस्याज्ञया पूर्णव्रतं मन्वानाः, निष्पापाः अभवन्। तासां प्रणमन्तीनां भावं दृष्ट्वा, देवकीसुतः करुणया तुष्टः, वस्त्राणि प्रत्यर्पयामास। ताः गोप्यः, दृढतरं परिहासिताः, लज्जिताः, बाल्यक्रीडया वस्त्रहरणं कृतम् अपि, तं नापमानयन्, प्रियसंगमे हृष्टाः। वस्त्राणि धारयित्वा, प्रियसंगमाभिलाषिण्यः, लज्जानम्रदृष्टयः, कृष्णात् न निवृत्ताः।