शब्दब्रह्म अत्यन्तदुर्ग्राह्यम् अस्ति, प्राणेन्द्रियमनसः सङ्कल्पितम्, अनन्तम् अगाधम् गम्भीरम् च समुद्रस्यैव दुर्गमं गूढं च। तत् अनन्तशक्तिसम्पन्नेन ब्रह्मणा मया विस्तारितम्, जीवेषु शब्दरूपेण गृहीतम्, यथा पद्मनाळे सूत्रं तिष्ठति। यथा जालं हृदयात् मुखेन निष्क्रान्तं चित्राङ्गेन तन्तुनाः तन्तुकृत्, एवं प्राणः शब्दयुक्तः आकाशात् उत्पन्नः, मनसा स्पर्शरूपः भवति। स भगवान् छन्दोमयः अमृतमयः, सहस्रमार्गयुक्तः, ओंकारात् व्यञ्जनवर्णस्वरशिष्प्राणनादैः भूषितः, अन्तः स्थितः। स स्वयमेव विविधभाषाभिः विस्तारितां, चतुर्भिः अक्षरैः वर्धमानां, महानन्तां वाचं सृजति च संहरति च। गायत्र्युष्णिकनुष्टुप्बृहतीपङ्क्तित्रिष्टुभ्जगत्यतिक्छन्दस्यत्यष्ट्यतिजगद्विराडिति छन्दांसि। किं तद् स्थापयति, किं वदति, किं सूचयति, किं विशेषयति? अस्मिन् लोके मम विना कोऽपि हृदयम् न जानाति। तद् माम् स्थापयति, माम् सूचयति, माम् विशेषयति, माम् निवारयति; एवं शब्दाधारितं वेदानां सर्वार्थं माम् विशेषयति, मायाम् एव गृहीत्वा अन्ते तद् निवारयति, कृपाम् उपनयति। तथा मृगवराहश्वकर्णगवयमहिषगजचामरकपिमुषिकसर्पैः परिवृतम् अस्ति। तस्मिन् उत्तमक्षेत्रे प्रविश्य, राजर्षिः पुत्रैः सह, तत्र ऋषिं अग्निं ज्वलन्तं उपविष्टम् अपश्यत्। तं दीप्तस्वरूपं, दीर्घकालं तपस्याम् स्थितम्, नात्यशितम्, श्रीभगवतः स्नेहदृष्टिभिः अमृतवाक्यैः श्रुतैः, ददर्श। स दीर्घः, पद्मपत्रनयनः, जटिलः, वल्कलवस्त्रधारी, तपस्विवद् मलिनः, अलङ्कृतः च। ततः राजा आश्रमं समीपं गत्वा, ऋषिं प्रणम्य, ऋषिः तं यथायोग्यं सत्कारं कृतवान्। ऋषिः यथायोग्यं अर्घ्यादिकं दत्त्वा, स्वनियन्तारं राजानं उपवेश्य, भगवतः आज्ञां स्मृत्वा, सौम्यवाक्यैः तं तुष्टाव। नूनम्, राजन्, तव विचरणं सत्प्रजनां रक्षणाय, दुष्टानां विनाशाय; हि त्वम् हरिवीर्यसमर्थः। त्वम् सूर्यचन्द्राग्निवाय्विन्द्रयमधर्मवरुणरूपस्थानानि धारयसि; नमः ते शुद्धाय। यदा विजयारथं रत्नमण्डितं न आरोहसि, दारुणं धनुः धारयन्, तदा पापकृतः तव रथेन भीताः भवन्ति। तव सेनापदपद्भिः भूमण्डलं विदारितम्, पृथिवीं कम्पिताम्, महाबलम् उद्यम्य, त्वम् तेजस्वी सूर्यवत् विचरन्ति। तस्मिन् काले, राजन्, भगवतः कृतं वर्णाश्रमविभागैः सीमाः, चौरैः निश्चयेन भङ्गिताः स्युः। अधर्मः च लोभात् निर्भयैः पुरुषैः पोषितः, यदि त्वम् शयानः भवेत्, जगत् दस्युभिः गृहीतम् विनश्येत्। तथापि, वीर, तव आगमनस्य कारणं पृच्छामि; वयं निष्कलुषहृदयाः तदनुसारं कार्यं कुर्याम। शुकः उवाच—हे राजन्, शीतकालस्य प्रथममासे, नन्दस्य व्रजे युवतयः कात्यायनीव्रतम् अकरोत्, केवलं कषायं खादन्त्यः। प्रातर् काले कालिन्द्याः जलं स्नात्वा, सूर्यस्य उदयसमये, तटस्थले तुषेण देवीं निर्माय, तां पूजयामासुः। सुगन्धमाल्यैः, गन्धैः, उपहारैः, धूपदीपैः, विविधैः दानैः—अङ्कुरफलधान्यैः—तां पूजयामासुः। मन्त्रं जपन्—"कात्यायनि महामाये महायोगिन्यधीश्वरि, नन्दगोपसुतं देवि पतिं मे कुरु ते नमः"—इति कन्याः पूजार्थं जपन्त्यः। एवं, कृष्णे मनः समर्प्य, मासपर्यन्तम् व्रतम् आचरन्त्यः, भद्रकालीं पूजयामासुः, नन्दसुतं पतित्वम् इच्छन्त्यः। प्रातः, सखीभिः सह, बाहुलिङ्गनं कृत्वा, कृष्णगीतं गायन्त्यः, कालिन्द्याः स्नानाय प्रतिदिनम् गच्छन्त्यः। एकदा, नदीतीरे आगत्य, वस्त्राणि पूर्ववत् तत्र स्थापयित्वा, कृष्णं गायन्त्यः, जलक्रीडायाम् हृष्टाः आसन्। तत्र योगेश्वरः श्रीकृष्णः, तासां भावम् ज्ञात्वा, सखिभिः सहितः, तासां कामम् पूर्त्यै आगतः। शीघ्रं तेषां वस्त्राणि गृहीत्वा कदम्बवृक्षम् आरोह्य, बालकैः सह हास्यं कृत्वा, तासां प्रति क्रीडया वचनम् उवाच। "इह आगच्छन्तु कन्याः, स्ववस्त्रं इच्छया गृह्णन्तु; सत्यं वदामि, न केवलं क्रीडया, यदि व्रतश्रमाः सन्ति। पूर्वं कदापि मिथ्यावाक्यं न उक्तम्, एते बालकाः अपि जानन्ति; हे सुमध्यमाः, एकैकं आगच्छन्तु, सर्वाः न एकत्र।" तस्य क्रीडाम् दृष्ट्वा, गोप्यः प्रेम्णा विवेशुः, परस्परं लज्जया पश्यन्त्यः, स्मितं कृत्वा, न निर्गच्छन्त्यः। गोविन्दः क्रीडया एवं वदन्, तासां मनः कम्पितम्, जलमध्ये ग्रीवासम्मिताः, शीतात् कम्पमानाः, तं प्रति उवाचुः। "हे नन्दसुत, अस्मान् मानय; व्रजस्य यशः त्वम् योग्यः; वस्त्राणि देहि, कम्पामः। हे श्यामसुन्दर, वयं तव दासीः, यथावद् करिष्यामः; वस्त्राणि देहि, धर्मज्ञ, न चेत् राज्ञे निवेदयिष्यामः।" श्रीभगवान् उवाच—"यदि वयं मम दासीः, यथावद् कुर्युः, तर्हि एता शुद्धस्मिताः इह आगत्य वस्त्राणि गृह्णन्तु।" ततः सर्वाः कन्याः शीतात् कम्पमानाः, जलात् निर्गत्य, निजाङ्गानि हस्तैः गुप्त्वा, शीतात् पीडिताः। तासां दीनत्वं दृष्ट्वा, भगवान् तासां शुद्धभक्त्या तुष्टः, वस्त्राणि स्कन्धे स्थाप्य, स्मितं कृत्वा, सौहार्दवाक्यं उवाच। "यूयं नग्नाः जलम् प्रविष्टाः, व्रतं पालनम्, देवदोषः अस्ति; अञ्जलिं कृत्वा शिरः नमयन्तु, तद् दोषं निवार्य, वस्त्राणि गृह्य धारयन्तु।