एवं देवाः यत्र यज्ञैः पूजिताः सन्ति, तत्र मन्यन्ते, “स्वर्गे रमिष्यामः।” तस्य समाप्तौ पुनः पृथिव्यां धन्याः उच्चजन्मनः भूत्वा इच्छन्ति। एवं पुष्पितानां वचनानां मोहितचित्तानां, गर्वितानां, अतिलुब्धानां जनानां मम उपदेशः अपि न रोचते। त्रैवर्णिकाः वेदाः ब्रह्मात्मदेवताविषयाः सन्ति; ऋषयः परोक्षवाचः, अहं च परोक्षप्रियः। शब्दब्रह्म अपि अतीव दुर्ग्राह्यम्—प्राणेन्द्रियमनोमयं, अनन्तम्, अगाधम्, गम्भीरम्, समुद्रस्य इव दुर्गमम्। तद् अनन्तशक्त्या ब्रह्मणा मया विस्तारितम्; जीवेषु शब्दरूपेण दृश्यते, पद्मनालस्य सूत्रवत्। यथा ऊर्णनाभः हृदयात् मुखेन जालं स्रजति, तथा प्राणः शब्दयुक्तः आकाशात् उत्पन्नः, मनसा स्पर्शरूपेण दृश्यते। सः भगवान् छन्दोमयः, अमृतमयः, सहस्रपथः; ओंकारात्, व्यञ्जनस्वरश्च, उष्मणश्च, अनुनादश्च भूत्वा अन्तः स्थितः। सः स्वयमेव महतीम् अनन्ताम् वाचम्, विविधभाषाम्, छन्दःचतुर्भिः अक्षरैः विस्तारिताम्, सृजति च संहरति। गायत्री, उष्णिक्, अनुष्टुप्, बृहती, पङ्क्तिः, त्रिष्टुभ्, जगती, अतिच्छन्दस्, अत्यष्टिः, अतिजगत्, विराट्—एते छन्दांसि। किं तद् स्थापयति, किं वदति, किं सूचयति, वा विविनक्ति? अस्य हृदयम् अहमेव जानामि। तद् माम् स्थापयति, माम् सूचयति, माम् विविनक्ति, माम् निवारयति; एवं शब्दाश्रितः वेदार्थः मम विविधान् रूपान् विविनक्ति, मायाम् केवलम् जपित्वा अन्ते ताम् निवार्य कृपाम् ददाति। एवम्, मृगैः, वराहैः, श्वभिः, गवां, महिषैः, हस्तिभिः, चामरैः, कपिभिः, नीलकुण्डलैः, नागैः च तद् परिवृतम् अस्ति। तस्मिन् श्रेष्ठे तीर्थे प्रविश्य, राजन्, पुत्रैः सह, ऋषिं ददर्श, यज्ञाग्निः ज्वलति। सः दीर्घकालम् तपस्याम् स्थितः, भगवतः स्नेहपूर्णदृष्ट्या, अमृतोपमवाक्यैः नातिव्यक्तः, तेजसा दीप्तिमान् आसीत्। सः दीर्घः, पद्मपत्रनयनः, जटिलः, वल्कलवस्त्रधारी, तपस्विनः योग्येन मलिनः, अलङ्कृतः। राजा आश्रमम् उपगम्य, ऋषिं प्रणम्य, सः ऋषिः तं सत्कारैः, सन्देशैः च स्वागतं अकरोत्। ऋषिः यथायोग्यं अर्घ्यादि दत्त्वा, स्वनियमितं राजानम् उपवेशयन्, भगवत् आज्ञां स्मरन्, सौम्यवाक्यैः तं तुष्टाव्। नूनम्, राजन्, तव विचरणं सत्पुरुषरक्षणाय, दुष्टनाशाय च; त्वम् हरेः धारकशक्तिः। त्वं सूर्यचन्द्राग्न्यिन्द्रवायुदण्डधर्मवरुणरूपः; शुद्धाय ते नमः। यदा विजयारथम् न आरोहसि, रत्नैः विभूषितम्, तीक्ष्णधनुषा युक्तम्, तदा तव रथेन दुष्टान् त्रासयसि। तव सेनायाः पदैः भूमण्डलं क्रन्दयन्, भूमिस्फेरं कम्पयन्, महतीम् सेनां सृजन्, त्वम् तेजस्वी सूर्यवत् विचरसि। तस्मिन्नेव काले, राजन्, भगवता निर्मिताः वर्णाश्रमसीमाः, चोरैः भङ्गिताः। अधर्मः च लोभात्, अनियमितैः जनैः पोषितः, उत्पद्येत; यदि त्वम् शयितः स्याः, अस्मिन् लोके चोरैः गृहीते विनश्येत्। तथापि, वीर, तव आगमनस्य कारणं पृच्छामि; सत्यहृदया वयं यथायोग्यं कुर्याम्। शुकः उवाच—हे राजन्! शीतकालस्य प्रथममासे, नन्दस्य व्रजस्य युवतयः, कात्यायनीपूजनव्रतम् अकुर्वन्, केवलम् अन्नम् अश्नन्। प्रत्यूषे, कालिन्दीप्लवे स्नात्वा, सूर्ये उदिते, तटस्थे, कात्यायन्याः प्रतिमां बालुकया कृत्वा, ताम् पूजितवन्तः। सुगन्धमाल्यैः, गन्धैः, नैवेद्यैः, धूपदीपैः, महदल्पदानैः, अंकुरफलधान्यैः च तां पूजितवन्तः। “कात्यायनि महायोगिन्यधि महेश्वरी, नन्दगोपसुतं देहि पतिं मे कुरु ते नमः”—इत्येतत् मन्त्रं जपन्त्यः पूजनम् अकुर्वन्। एवं, कृष्णे मनः स्थित्वा, युवतयः मासपर्यन्तम् व्रतम् अचरन्, भद्रकालीं पूजयन्, नन्दसुतं पतित्वे इच्छन्त्यः। प्रातः, सखिभिः सह, बाहुयुगलं कृत्वा, कृष्णस्य गीतं गायन्त्यः, प्रतिदिनम् कालिन्दीप्लवे स्नातुम् अगच्छन्। एकदा, नदीतटे आगत्य, वस्त्राणि तत्र स्थापयित्वा, कृष्णगीतं गायन्त्यः, जलमध्ये हृष्टाः क्रीडितवन्तः। योगेश्वरः श्रीकृष्णः, तासां अभिप्रायम् अवगम्य, सखिभिः सहितः तत्र आगच्छत्, तासां कामनां पूर्त्यै। शीघ्रं तासां वस्त्राणि गृह्य, कदम्बवृक्षे आरोह्य, बालकैः सह हास्यं कृत्वा, तासां प्रति क्रीडया वदति स्म। “इह आगच्छत, युवत्यः, स्वं स्वं वस्त्रं यथेष्टम् गृह्णीत; अहं सत्यं वदामि, न केवलम् क्रीडया, यदि व्रतेन श्रान्ताः स्युः। मया कदापि मिथ्या न उक्तम्, एते बालकाः अपि जानन्ति; हे सुवल्कलयः, एकैकया वस्त्रं गृह्णीत, न सर्वाः एकत्र।” क्रीडारूपं दृष्ट्वा, गोप्यः प्रेम्णा अभिभूताः, परस्परं लज्जायुक्ताः, स्मितं कृत्वा, न निष्क्रान्ताः। गोविन्दः एवं क्रीडया वदन्, तासां मनः विक्षिप्तम्, गोप्यः जलमध्ये ग्रीवापर्यन्तम् मग्नाः, शीतात् कम्पमानाः, तम् अपृच्छन्— “हे नन्दसुत, अस्मान् सम्मानय; वयं व्रजस्य स्तुत्यं त्वाम् जानिमः। वस्त्राणि देहि, वयं कम्पामः।” “श्यामसुन्दर, वयं तव दास्यः, यथावद् करिष्यामः; वस्त्राणि देहि, धर्मज्ञ, न चेत्तदा राज्ञे वदिष्यामः।” श्रीभगवान् उवाच—“यदि वयं मम दास्यः स्युः, यथोक्तम् करिष्यन्ति, तदा एता शुद्धस्मितयः इह आगत्य स्वं वस्त्रं गृह्णन्तु।