सन्ति लोके केचित् जनाः, ये स्वप्नवत् रमणीयं तदसारं लोकं हृदि चिन्तयन्तः, यथार्थधनं परित्यज्य स्वप्नद्रव्यं यथा वाणिजाः परित्यजन्ति, तत्रैव स्वस्त्ययनं मन्यन्ते। रजःसत्त्वतमोभिः स्थिताः, तद्गुणान् च पूजयन्तः, इन्द्रादीन् प्रमुखान् देवान् उपासते, न तु मां यथार्थरूपेण। अत्रैव देवताभिः यजनं कृत्वा, 'स्वर्गे रमिष्यामः' इति मन्यन्ते, तस्य च समाप्तौ, पुनः पृथिव्यां धनाढ्याः उच्चजातयः स्याम इति कामयन्ते। एवं पुष्पितवाचः प्रवृत्तचित्तानां, गर्वितानां, अतिलोभिनां च, मम अपि उपदेशः न रोचते। एते वेदाः त्रिविधविभागयुक्ताः, ब्रह्मात्मदेवताविषयाः, ऋषयः परोक्षवदन्ति, अहम् अपि परोक्षप्रियः। शब्दब्रह्मापि अतीव दुर्ग्राह्यम्, प्राणेन्द्रियमनसां संयुक्तम्, अनन्तं, अगाधम्, गम्भीरम्, सागरवत् दुर्गमम्। तदेतदनन्तेन मया, अनन्तशक्तिना ब्रह्मणा, प्रसारितम्; प्राणिनां मध्ये शब्दरूपेण दृश्यते, यथा पद्मनालस्थसूत्रम्। यथा उरःकण्ठात् जालेन आत्मनः जालं स्रष्टुम् अर्भकः शक्रः, तथा प्राणः शब्दयुक्तः, आकाशात् उत्पद्य, मनसा स्पर्शरूपं गच्छति। स एव भगवान् छन्दोमयोऽमृतमयश्च, सहस्रपथः, ओंकारेण व्यञ्जनस्वरशिष्मार्धनादिभिः शोभितः, अन्तः प्रतिष्ठितः। स एव स्वयमेव महतीं अनन्तां च वाचं, नानाभाषाभिः प्रसारितां, चतुर्भिः चतुर्भिः अक्षरैः वृद्धिं गच्छन्तीं, सृजति च संहरति च। गायत्र्युष्णिकनुष्टुप्बृहतीपङ्क्तित्रिष्टुभ्जगत्यतिच्छन्दसत्यष्ट्यतिजगद्विराट् इत्येतानि छन्दांसि। किं स्थापयति, किं सूचयति, किं व्यपदिशति, किं विशेषयति? अस्य हृदयं लोके मम विना न कश्चन जानाति। एषा वाग् मामेव स्थापयति, मामेव सूचयति, मामेव विशेषयति, मामेव निवर्तयति; एवं वेदानां सम्पूर्णार्थः शब्दाश्रितः, माम् एव विविच्य, मायामात्रं कीर्तयित्वा, अन्ते निवर्तयित्वा, कृपामयी भवति। यथा मृगवराहशृगालगोमहिषमहिषगवयकपिमूषिकसर्पैः परिवृतम्, एवं सा वागपि परिवृता दृश्यते। एवं तस्मिन् श्रेष्ठे पुण्ये स्थले प्रविश्य, स राजा मुख्यः, पुत्रैः सहितः, तत्र मुनिं समिद्धाग्निं उपविष्टं ददर्श। स तम् दीप्ततेजसं दीर्घकालं घोरतपसा तप्यमानं ददर्श, नात्यशुष्कम्, भगवद्वत्सलदृष्ट्या अमृतोपमवाक्यश्रवणेन च पुष्टं। स तु दीर्घकायः, कमलदलायतेक्षणः, जटिलः, वल्कलवसनः, तपस्विवद् मलिनः, निरालङ्कृतः च आसीत्। ततः स राजा मुनिवासमुपेत्य, मुनिं प्रणम्य, मुनिना यथार्हं सत्कारपूजाभिः अभिनन्दितः। मुनिः तु तदर्हणं कृत्वा, आत्मसंयमिनं राजानं उपवेश्य, भगवतः आज्ञां स्मरन्, सौम्यया वाचा तं प्रहृष्टं चकार। नूनं भगवन्, तव चर्या साधूनां रक्षणाय, दुष्टानां च नाशाय; त्वं हि हरिप्रणिधिः। त्वं सूर्यचन्द्राग्न्यिन्द्रवायुवैन्यधर्मवरुणरूपस्थानधारणः, नमस्ते शुद्धाय। यदा न रथं विजयिनं मणिविभूषितं आरोहसि, दृढधन्वा, तदा तव रथेन दुष्टाः भीताः भवन्ति। तव सेनापदाभ्यां भूमण्डलं विदार्य, भूमण्डलं कम्पयन्, महतीं सेनां सञ्चालयन्, त्वं दीप्तसूर्यवत् विचरति। तस्मिन् काले, राजन्, भगवता निर्मिताः वर्णाश्रमविभागनियमाः सर्वे, दस्युभिः नूनं भग्नाः स्युः। अधर्मश्च जायेत, लोभानुगुणैः, असंयतपुरुषैः पालितः; त्वं शयाने, दस्युभिः गृहीतमिदं जगत् नूनं विनश्येत्। तथापि, वीर, किमर्थं त्वं अत्र आगतः इति पृच्छामि; यथाशक्ति, हृदयेन, वयं आचरामः। शुक उवाच—हे राजन्, शिशिरस्य प्रथममासे, नन्दस्य व्रजस्य युवतयः, केवलं कृतान्नभोजनं कृत्वा, कात्यायन्याः पूजनव्रतम् अकुर्वन्। प्रातः कालिन्द्याः सलिले स्नात्वा, उदितसूर्ये, तटाकूपारे रजसा देवीमूर्तिं निर्माय, तां पूजयामासुः। सुगन्धमाल्यैः, धूपैः, दीपैः, विविधैः फलाङ्कुरधान्यादिद्रव्यैश्च, देवीमर्चयन्ति स्म। 'कात्यायनि महामाये महायोगिन्यधीश्वरि, नन्दगोपसुतं देवि पतिं मे कुरु ते नमः' इति मन्त्रं जपन्त्यः, ताः पूजां कुर्वन्ति स्म। एवं कृष्णे मनः समर्प्य, मासमेकं व्रतमाचरन्त्यः, भद्रकालीं पूजयन्त्यः, नन्दसुतं पतिं काङ्क्षन्त्यः। प्रातः सखीभिः सहोत्थाय, बाहुयुगलं बद्ध्वा, प्रतिदिनं कालिन्द्याः स्नानाय गच्छन्त्यः, कृष्णस्य गीतानि गायन्त्यः। एकदा, नदीतीरं गत्वा, यथापूर्वं वस्त्राणि समुत्सृज्य, कृष्णगीतेन प्रहृष्टाः, जले क्रीडन्त्यः। तत्र योगेश्वरः श्रीकृष्णः, तासां भावना विज्ञाय, सखिभिः परिवृतः, तदभिलाषं पूरयितुम् आगतः। स शीघ्रं तासां वस्त्राणि गृहित्वा, कदम्बतरुमारुह्य, बालकैः सह हास्यं कृत्वा, ताभ्यः श्लक्ष्णया वाचा व्याजहार। 'आगच्छत, युवतयः, स्वस्वं वस्त्रं यथेष्टं गृह्णीत; सत्यं वदामि, न केवलं हास्याय, यदि व्रतेन श्रान्ताः स्याथ।' 'अहं पूर्वं न कदापि मिथ्यावादी, एते बालकाः अपि जानन्ति; हे सुश्रोण्यः, एकैकशः आगच्छन्त्यः वस्त्राणि गृह्णीत, न सर्वाः एकस्मिन् काले।' इति स प्रहसन्वदन्, तासां चेष्टां दृष्ट्वा, गोप्यः प्रेम्णा आकुलचित्ताः, परस्परं सस्मितं चकर्षुः, न तु निर्गताः। एवं गोविन्देन हास्ययुक्तया वाचा उक्ताः, तासां मनांसि कम्पितानि, ताः कन्याः शीतले जले ग्रीवापर्यन्तं निमग्नाः, कम्पमानाः, तम् उचुः— 'नन्दसुत प्रिय, अस्मान् समादरय; वयं विद्मः त्वं व्रजस्य कीर्तिपात्रम्। वस्त्राणि देहि, कम्पामहे स्म।