नृपते, केचन क्रूराः स्वार्थसुखलोलुपाः देवपितृभूतादीन् हिंसया प्राप्तैः पशुभिः यजन्ति। ते स्वप्नसदृशेऽस्मिन्संसारे श्रवणरम्येऽपि तत्तद्वर्णितान् फलान् मनसि कल्पयन्ति, यथा वणिगो वस्तुतो धनं त्यक्त्वा स्वप्नसंपत्तौ आसक्तः स्यात्। रजःसत्त्वतमोभिः स्थिताः तद्वद् तेषु गुणेषु रताः, इन्द्रादीन् प्रमुखान् देवान् यजन्ति, न तु मां यथार्थरूपेण। इह देवयजनं कृत्वा, 'स्वर्गे रमेमहि' इति मन्यन्ते; तत्र सुखक्षये पुनः पृथिव्याम् ऐश्वर्यं कुलोत्कर्षं च कामयन्ते। एवं पुष्पितवाचोभिः विमोहितचित्ताः, गर्वातिशयलुब्धाश्च, ममापि उपदेशे रतिं न प्राप्नुवन्ति। एते वेदास्त्रैविध्ययुक्ताः ब्रह्मात्मदैवतविषयाः; मुनयः परोक्षवदन्ति, अहं च परोक्षप्रियः। शब्दब्रह्म तु अतिदुर्ग्राह्यम्, प्राणेन्द्रियमनोमयं, अनन्तं गम्भीरम्, अगाधमिव सागरं दुष्प्रवेश्यम्। तदहमेव अनन्तशक्तिरूपः ब्रह्म प्रसारयामि; स जीवेषु शब्दरूपेण दृश्यते, यथा कमलनालान्तर्गतसूत्रवत्। यथा उरसोद्गतं जालं मुखेन विसृजति उर्णनाभः, तथा प्राणः शब्दयुक्तः, आकाशात् उत्पद्य, मनसा स्पर्शरूपं धारयति। स एव भगवान् छन्दोमयोऽमृतमयश्च, सहस्रमार्गः; ओङ्कारात् व्यञ्जनस्वरशिषमान्नादयुतात् अन्तः प्रतिष्ठितः। स एव स्वयमेव महानन्तां वाचं, नानाभाषायुक्तां, चतुर्भिः चतुर्भिः अक्षरैः वर्धमानां छन्दोभिः, सृजति संहरति च। गायत्र्युष्णिकनुष्टुप्बृहतीपङ्क्तित्रिष्टुभ्जगत्यतिच्छन्दसत्यष्ट्यतिजगद्विराडिति छन्दांसि। किं तेन स्थाप्यते, किं निगद्यते, किं लक्षणं वा, किं विशेषः? लोके तस्य हृदयं मत्तोऽन्यः न वेद। स वेदः मामेव स्थापयति, मामेव निगद्य मामेव विशेषयति, मामेव निवर्तयति; एवं शब्दाधारितः सर्ववेदार्थः, मायामात्रं उक्त्वा, अन्ते निवृत्त्वा अनुग्रहमुपैति। तद्वत्, स वेदः मृगवराहश्वगवयमहिषद्विपचर्मण्कपिपीलुकशृगालैः परिवृतः। तत्र प्रविश्य, स राजा, पुत्रैः सह, मुनिं तत्र अग्निहोत्रे दीयमाने समासीनं ददर्श। स तं दीर्घतपसाऽभिषिक्तं तेजस्विनं ददर्श; नात्यशुष्कं, भगवत्कटाक्षप्रसादात्, अमृतोपमशब्दश्रवणात् च। स च दीर्घः, कमलपत्रनयनः, जटिलः, वल्कलवसानः, तपस्विव मलिनः, अलङ्कृतिवर्जितः। तदा राजा आश्रमं समीपं गत्वा, मुनिं प्रणम्य, स मुनिः तं यथोचितेन सत्कारोपचारैः स्वागतमकरोत्। मुनिः स्वीयोपहारान् गृहीत्वा, आत्मसंयतं राजानं आसनं स्थाप्य, भगवदाज्ञां स्मरन्, सौम्यैः वाक्यैः तं तुष्टाव। नूनं, राजन्, तव भ्रमणं साधूनां रक्षणाय, दुष्टानां च संहाराय; त्वं हि हरिधारकः। त्वं सूर्यचन्द्राग्निवाय्विन्द्रयमधर्मवरुणरूपधारी, नमस्ते शुद्धाय। यदा न रत्नभूषितं विजयरथं आरोहसि, न च उग्रं धनुः धारयसि, तदा तव रथेन दुष्टाः भीताः भवन्ति। त्वदीयसैन्यपदाभ्याम् भूमिमण्डलं निःक्षिपन्, भूमण्डलं कम्पयन्, महतीं चमूं विसृजन्, त्वं तेजस्वी सूर्य इव विचरति। तस्मिन् काले, राजन्, भगवत्कृते वर्णाश्रमविभागनिर्मिताः सर्वा सीमाः लुटकैः नूनं भङ्ग्येरन्। तदा लोभात्यन्तदुष्टा धर्महीनाः नराः अधर्मं प्रवर्तयेरन्; त्वयि शयाने, एष लोकः दस्युभिः हृतः नश्येत्। तथापि, वीर, किमर्थं त्वं अत्र आगतः, इति पृच्छामि; यथायथं हृदयेन सह कर्तुमर्हामः। एवं शुकः उवाच—हे नृपते, हेमन्तस्य प्रथममासे, नन्दस्य व्रजस्य कुमार्यः कात्यायनीपूजनव्रतम् अतीव निराहार्य, अल्पाहारं कुर्वन्त्यः, अनुष्ठितवत्यः। प्रातः काले, कालेन्द्याः सलिले स्नात्वा, उदितसूर्ये, तटस्थे रजसा देवीमाकृत्य, तां पूजयामासुः। सुगन्धमाल्यैः, धूपैः, दीपैः, विविधैः उपहारैः, अंकुरफलधान्यादिभिः, तां देवीं अर्चयामासुः। 'कात्यायनि महामाये महायोगिन्यधीश्वरी। नन्दगोपसुतं देवि पतिं मे कुरु ते नमः' इति मन्त्रेण, ताः कन्याः पूजनं कृतवत्यः। एवं कृष्णे मनः समर्प्य, मासमेकं व्रतमनुष्ठाय, भद्रकालीं पूजयन्त्यः, नन्दसुतं पतिं काङ्क्षन्त्यः। प्रातः काले, सखीभिः सहोत्थाय, बाहुयुगलं बद्ध्वा, कृष्णस्य गीतानि गायन्त्यः, प्रतिदिनं कालिन्द्याः स्नानाय ययुः। एकदा, ताः सलिलतीरे समागत्य, यथापूर्वं वस्त्राणि तत्र स्थाप्य, कृष्णगीतं गायन्त्यः, जलक्रीडायाम् रममाणाः। तत्र योगेश्वरः भगवान् कृष्णः, तासां भावं विज्ञाय, सखिभिः परिवृतः, तदभिलषितं पूर्तुम् आगतः। स शीघ्रं तासां वस्त्राणि आदाय, कदम्बतरुम् आरोह्य, बालकैः सह हास्यं कुर्वन्, ताभ्यः श्लक्ष्णया वाणीं व्याजहार। 'आगच्छत, कन्याः, यथाकामं स्वस्वं वस्त्रं गृह्णीत; अहं सत्यमेव वदामि, न तु केवलेन हास्येन, यदि यूयं व्रतखिन्नाः स्युः।' 'मया कदापि मिथ्यावाक्यं न उक्तम्, एते बालकाः अपि जानन्ति; हे सुमध्यमाः, एकैकशः आगत्य गृह्णीत, न सर्वाः एकत्र।' इति स भगवान् गोविन्दः क्रीडया उक्त्वा, ताः गोप्यः लज्जया परस्परं विलोक्य, स्मित्वा, न निर्गताः। एवं स गोविन्दः हास्येन भाषमाणः, तासां चित्तानि कम्पितानि, ताः कन्याः शीतले जले ग्रीवापर्यन्तं निमग्नाः, कम्पमानाः, तमिदं वाक्यमूचुः।