कामरागलोभयुक्ताः तेषां चेतांसि पुष्पेषु स्थिता, फले न, अग्निम् पतन्ति पतङ्गवत्; त एव स्वं स्वं लोकं न जानन्ति। हे प्रिय, ते मां हृदयं स्थितं, यस्मादयं जगत् उत्पन्नम्, न जानन्ति; यथा स्तोत्रयज्ञैः तृप्तिम् न लभन्ति, तिमिरगुणितदृष्टिवत्। मम परोक्षभावं न वेदन्ति, विषयेषु आसक्ताः, हिंसायाम् अनुरक्ताः, तेषां यज्ञः अपि न विधीयते। क्रूराः स्वार्थकामाः, देवपितृभूतानां यज्ञं हिंसया प्राप्तपशुभिः कुर्वन्ति। व्यापारीव स्वं धनं त्यक्त्वा स्वप्नं ध्यायन्ति, तद् असारं लोकं हृदि कल्पयन्ति, यः श्रवणाय स्वप्नवत् रम्यः। रजःसत्त्वतमोऽन्विताः, तद् गुणान् पूजयन्ति, इन्द्रादीन् देवतान्, मां तु यथार्थरूपेण न पूजयन्ति। इह देवपूजां कृत्वा, ‘स्वर्गे रमिष्यामः’ इति मन्यन्ते, यदा तद् समाप्तं, पुनः धन्यजातिम् इच्छन्ति। एवं पुष्पवाच distracted-चित्ताः, गर्वलोभातिरेकयुक्ताः, मम उपदेशः अपि तेषां न रुच्यते। त्रैवर्ण्यविभक्ताः वेदाः ब्रह्मात्मदेवताविषयाः; ऋषयः परोक्षवचनाः, अहम् अपि परोक्षप्रियः। शब्दब्रह्म अतिदुर्ग्राह्यम्, प्राणेन्द्रियमनःसम्बद्धम्, अनन्तम्, अगाधम्, गम्भीरम्, समुद्रवत् दुर्गमम्। अनन्तेन मया, अनन्तशक्तिब्रह्मणा, विस्तारितम्; प्राणिनां मध्ये शब्दरूपेण दृश्यते, पद्मनाळसूत्रवत्। यथा जालं हृदयात् मुखेन विसृजति ऊर्णनाभः, तथा प्राणः शब्दयुक्तः आकाशात् उत्पन्नः, मनसा स्पर्शरूपः। स भगवान् छन्दोऽमृतमयः, सहस्रमार्गयुक्तः; ओंकारात्, व्यञ्जनस्वरशष्करघोषैः भूषितः, अन्तः स्थितः। स स्वयं महतीं अनन्तां वाचं सृजति, संहरति, विविधभाषाभिः वितन्यते, छन्दांसि चतुर्भिः अक्षरैः वृद्धिम् यान्ति। गायत्र्युष्णिकनुष्टुभ्बृहतीपङ्क्तित्रिष्टुभ्जगत्यतिच्छन्दसत्यष्ट्यातिजगद्विराडिति छन्दांसि। किं स्थापयति, किं वदति, किं सूचयति, किं विवज्यति? अस्य हृदयं मम विना अन्यः न वेद। स मां स्थापयति, मां सूचयति, मां विवज्यति, मां निषेधयति; एवं शब्दाश्रयं वेदार्थं, मम भेदं, मायाम् उच्चार्य निषेधयित्वा अनुग्रहम् करोति। एवं मृगवराहश्वकुक्कुटगोमहिषमहागजचामरकपिमुषिकसर्पैः परिवृतम् अस्ति। तत् श्रेष्ठं तीर्थं प्रविश्य, राजा पुत्रैः सह, तपस्विनं यज्ञाग्निसंयुक्तं सन्तं दृष्टवान्। स दीप्तरूपः, दीर्घं तपः कृतः, नात्यशीतः, भगवत्कटाक्षामृतवाक्यश्रवणेन पुष्टः। ऊर्ध्वशरीरः, पद्मपत्रनयनः, जटिलः, वल्कलवस्त्रधारी, यथायोग्यं मलिनः, अलङ्कृतः। राजा आश्रमं प्रविश्य, मुनिं प्रणम्य, मुनिः अतिथिसत्कारं कृत्वा, स्वागतम् अकरोत्। मुनिः यथायोग्यं अर्घ्यं दत्त्वा, आत्मनिग्रहयुक्तं राजानं उपवेशयित्वा, भगवदादेशं स्मृत्वा, मधुरवाक्यैः तं तुष्टवान्। नूनं, हे नृपते, तव विचरणं साधूनां रक्षणाय, दुष्टानां विनाशाय; त्वं हि हरिसंवर्धनशक्तिः। त्वं सूर्यचन्द्राग्निन्द्रवायुवैमधर्मवरुणरूपस्थानानि धारयसि; नमः शुद्धाय। यदा त्वं रत्नमाल्ययुक्तं विजयी रथम् न आरोहसि, तीक्ष्णधनुष्मन्, तदा दुष्टान् रथेन भीषयसि। सेनापदाभ्यां भूमण्डलं दारयन्, गोलोकं कम्पयन्, महाबलम् उद्धरन्, सूर्यवत् विचरन्। तस्मिन्नेव काले, हे राजन्, भगवता निर्मिताः वर्णाश्रमभेदाः सीमाः, डाकैः नूनं भङ्गः। अधर्मः च जायेत, लोभात् अनियमितैः पुरुषैः पोषितः; यदि त्वं शय्यां यास्यसि, जगत् डाकैः गृहीतम् विनश्येत। तथापि, हे वीर, पृच्छामि, किमर्थं आगतः असि; सत्यहृदयैः वयं यथायोग्यं वर्तामहे। शुकः उवाच—हे राजन्, शिशिरमासस्य प्रथममासे, नन्दव्रजस्य युवतयः कात्यायनीपूजनव्रतम् अकरोत्, केवलं फलाहारम्। प्रातः कालिन्द्यां स्नात्वा, सूर्यस्य उदयकाले, नदीतीरे सन्दमय्या देवीम् अकरोत्, पूजनं च अकरोत्। सुगन्धमाल्यैः, गन्धैः, उपहारैः, धूपदीपैः, विविधैः द्रव्यैः—अङ्कुरफलधान्यैः—पूजयन्ति। मन्त्रं जपन्त्यः—‘हे कात्यायनि, महाशक्ति, महायोगिनि, अधिष्ठातृ, हे देवि, नन्दसुतं पतिं कुरु; नमः ते’—युवतयः पूजनं अकरोत्। एवं कृष्णनिष्ठचित्ताः, युवतयः, मासपर्यन्तं व्रतम् अकरोत्, भद्रकाल्यां पूजनं, नन्दसुतं पतिम् इच्छन्त्यः। प्रातः सखीभिः सह, बाहुयुगलं कृत्वा, कृष्णं गात्वा, प्रतिदिनं कालिन्द्यां स्नानाय याताः। एकदा, नदीतीरे आगत्य, वस्त्राणि पूर्ववत् त्यक्त्वा, कृष्णं गात्वा, जलक्रीडया हृष्टाः। भगवन् योगेश्वरः कृष्णः, तासां अभिप्रायम् अवगम्य, सखिभिः सहितः तत्र आगतः, तासां कामम् पूर्त्यै। शीघ्रं तासां वस्त्राणि गृहीत्वा, कदम्बवृक्षम् आरोह्य, बालकैः सह हास्यं कृत्वा, तासां प्रति उपहासवाक्यं उवाच। ‘इह आगच्छत, युवत्यः, स्वं स्वं वस्त्रं यथेष्टम् गृह्णीत; अहं सत्यम् वदामि, न केवलं हास्याय, यदि व्रतेन श्रान्ताः अस्य।