फलप्राप्तिः तु जनानां परमं श्रेयः न भवति—यथा औषधं स्वादु निर्मीयते तस्य सेवनाय, एवं लोकानां आकर्षणाय फलं वर्ण्यते। जन्मतः मर्त्याः मनसा इच्छासु जीवनस्नेहे स्वजनसङ्गे च आसक्ताः भवन्ति, यद्यपि एतेषां दुःखस्य कारणानि एव। ये स्वहितं न जानन्ति, ते दुःखमार्गे भ्रमन्ति; तान् पुनः तस्मिन्ध्वान्तयुक्ते कर्मणि प्रवर्तयेत कथं बुधः? अतः, केचित् अविवेकिनः विपर्यस्तबुद्धयः तानि पुष्पवत् फलानि न वर्णयन्ति, ये वेदविदः तान् न स्तुवन्ति। ये कामिनः दीनाः लोभिनः च, येषां मनः पुष्पेषु स्थिरं, तैः स्वं लोकं न ज्ञायते—ते पतङ्गवत् अग्निं प्रति आकर्ष्यन्ते। हे प्रिय, ते मां न जानन्ति, हृदि स्थितं येन विश्वं उत्पन्नं; यथा स्तुतिभिः कर्मभिः च तृप्तिं न प्राप्नुवन्ति, तैः तिमिरवृतदृष्टिवत्। मम अप्रत्यक्षं अभिप्रायं न जानन्ति, ये विषयेषु आसक्ताः हिंसासु रागं यान्ति, तेषां यज्ञः अपि न विधीयते। निःस्वार्थं सुखकामाः क्रूराः, देवपितृभूतयः यज्ञैः हिंसया प्राप्तान् पशून् उपयुञ्जते। ते व्यापारीवत् स्वं धनं त्यक्त्वा स्वप्नसुखं चिन्तयन्ति, तस्मिन् असारसंसारे श्रवणसुखे स्वप्नवत्। रजःसत्त्वतमःस्थिताः तद्भावान् यत् पूजयन्ति, इन्द्रादीन् देवतान् न तु मां यथारूपं। देवपूजया यज्ञैः तत्र सुखं चिन्तयन्ति, स्वर्गे भुक्त्वा पृथिव्यां पुनः धनं कुलं च इच्छन्ति। तस्मात् पुष्पशब्दैः प्रमत्तचेतसः अहङ्कारलोभात् मम उपदेशः अपि न रोचते। त्रिविधा वेदाः ब्रह्मात्मदेवविषयाः, ऋषयः अप्रत्यक्षं वदन्ति, अहं अपि अप्रत्यक्षवादः प्रियः। शब्दब्रह्म तु अत्यन्तदुर्गमं, प्राणेन्द्रियमनोमयं, अनन्तं अगाधं गम्भीरं च, समुद्रवत् दुर्गमं। तत् मया अनन्तेन ब्रह्मणा विस्तारितं, शब्दरूपेण जीवेषु दृश्यते, यथा कमलनालमध्ये सूत्रम्। यथा ऊर्णनाभिः हृदयात् मुखेन जालं निर्माति, एवं प्राणः शब्दयुक्तः आकाशात् उत्पन्नः स्पर्शरूपं मनसा धारयति। सः भगवाञ् छन्दसामृतमयः, सहस्रपथः, ओंकारात् व्यञ्जनस्वरशिष्कारनादैः युक्तः अन्तः स्थितः। सः स्वयमेव भाषां विविधां चतुर्च्छन्दोवृद्ध्या योजयन् महतीं अनन्तां वाचं सृजति, संहरति च। गायत्र्युष्णिकनुष्टुप्बृहतीपङ्क्तित्रिष्टुभ्जगत्यतिच्छन्दस्यत्यष्ट्यतिजगद्विराडिति छन्दांसि। किं स्थापयति, किं वदति, किं सूचयति, किं विवज्यति? अस्य हृदयम् अहं एव वेद्मि। सः मां स्थापयति, मां सूचयति, मां विवज्यति, मां विरोधयति; एवं शब्दनिष्ठा वेदवृत्तिः मम भेदं करोत्य्, मायाम् उच्चार्य, अन्ते तां निवर्त्य, अनुग्रहम् उपयच्छति। तथा मृगवराहश्वगर्दभमहिषगजचामरमर्कमाङ्गुष्ठसर्पैः परिवृतः अस्ति। तं पुण्यस्थलं प्रविश्य, राजाध्यक्षः पुत्रैः सह तत्र मुनिं अग्निसंयुक्तं उपविष्टं ददर्श। सः दीर्घतपसा दीप्तस्वरूपः, भगवत्कटाक्षानुग्रहात् अमृतवाक्यश्रवणात् नात्यशुष्कः, दीप्तिमान् दृष्टः। सः उन्नतशरीरः, कमलदलनेत्रः, जटिलः, वल्कलवस्त्रधारी, तपस्विनः योग्यरूपः, अलङ्कृतः च। राजा आश्रमं समीपं गत्वा, मुनिं प्रणम्य, मुनिना यथार्हं सत्कारवाक्यैः स्वागतः। मुनिः यथायोग्यं अर्घ्यं दत्त्वा, आत्मनिग्रहिणं राजानं उपविष्टं कृत्वा, भगवत् आज्ञां स्मरन् सौम्यवाक्यैः तं प्रीतिं अकरोत्। नूनं, हे नाथ, तव विचरणं साधूनां रक्षणाय, दुष्टानां विनाशाय; त्वं हरेः धारकः। त्वं सूर्यचन्द्राग्न्यिन्द्रवायुधर्मवरुणरूपस्थानानि धारयन्, नमः शुद्धाय। विजयसारथिं न आरोहन्, रत्नैः भूषितं, तीक्ष्णधनुष्मन्तं, तव रथं दुष्टान् भयकरोति। तव सैन्यपद्भिः भूमिमण्डलं पीडयन्, भूमिवृत्तं कम्पयन्, महद्व्यूहं प्रापयन्, त्वं तेजस्वी सूर्यवत् विचरन्। तस्मिन्न् समये, हे राजन्, भगवता निर्मितानि वर्णाश्रमसीमाविभागानि, तव अनुपस्थितौ, चौरैः भङ्गानि स्युः। अधर्मः लोभात् अनियमितैः जनैः पोषितः उद्भवेत्; त्वं शयाने, जगत् दस्युभिः गृहीत्वा नश्येत्। तथापि, हे वीर, तव आगमनस्य कारणं पृच्छामि; वयं सत्स्वभावेन तदनुसारं कार्यं कुर्याम। शुकः उवाच—हे राजन्, शीतकालस्य प्रथममासे, नन्दव्रजस्य किशोर्यः कात्यायन्याः पूजाव्रतं अनुष्ठाय, केवलं हविष्यं भुञ्जन्। प्रातः कालिन्द्याः जलं स्नात्वा, सूर्ये उदिते, तटीमध्ये कात्यायन्याः प्रतिमां मृद्भिः निर्माय, तां पूजां अकरोत्। सुगन्धमाल्यैः, धूपैः, दीपैः, विविधैः महदल्पदानैः, अंकुरफलधान्यैः च तां पूजां अकरोत्। मन्त्रं जपन्त्यः—"हे कात्यायनि, महाशक्ति, महायोगिनि, अधिष्ठातृदेवि, नन्दसुतं पतिं कुरु; ते नमः"—एवं पूजां अकरोत्। एवं कुमारीः कृष्णे मनः न्यस्य, भद्रकाल्याः पूजाव्रतं मासपर्यन्तं अनुष्ठाय, नन्दसुतं पतिं इच्छन्त्यः। प्रातः सखिभिः सह उत्ताय, बाहुं बाहुं संयोज्य, कृष्णगीतं गायन्त्यः, कालिन्द्याः स्नानाय प्रतिदिनं गच्छन्ति।