एवं दशमे स्कन्धे पूर्वार्धस्य एकविंशेऽध्याये समाप्ते, परमहंसशास्त्रे श्रीमद्भागवते, आत्मविषयेषु संलग्नः पुरुषः नात्मानं न चोत्तमं किंचित् वेत्ति; स देहस्य कृते जीवन्, यथा बर्हिर्मात्रं श्वसन्, तस्य जीवितं निष्फलं भवति। एषः कर्मफलः न मनुष्याणां परमं श्रेयः, किन्तु लोकेषु आकर्षणाय एव उक्तः, यथा औषधं मधुरं कृत्वा सेवनाय प्रवर्त्यते। जात्या एव मर्त्याः कामेषु, जीवने, स्वजनसम्बन्धेषु च मनसा आसक्ताः भवन्ति, यद्यपि एते एव तेषां दुःखहेतवः। ये स्वहितं न जानन्ति, ते दुःखमार्गे भ्रमन्ति; तान् पुनः तमसि मग्नेषु कर्मसु पण्डितः कथं प्रवर्तयेत्? अत एव, ये अविवेकिनः, विमूढबुद्धयः, ते पुष्पवत् कर्मफलम् न प्रगृह्णन्ति, यतो वेदवित् तद् न स्तौति। ये कामिनः, कृपणाः, लोभिनश्च, येषां चेतः पुष्पेषु न फलस्मिन्स्थितम्, ते पतङ्गवत् अग्नौ पतन्ति, स्वं लोकं न जानन्ति। हे प्रिय, ते मां हृदि स्थितं, यस्मात् इदं जगत् उद्भूतम्, न जानन्ति; यथा स्तुत्ययागैः अतृप्ताः मेघेन्धनैरिव छन्नदृष्टयः। ये मम अप्रत्यक्षभावं न बोधन्ति, विषयेषु सक्ताः, हिंसायाम् अनुरागं यदि कुर्वन्ति, तेषां यज्ञोऽपि न विधीयते। नूनं ये क्रूराः, स्वार्थकामिनः, हिंसायाः प्राप्तैः पशुभिः, देवपितृभूतयः यजन्ति। ते स्वप्नसदृशं श्रवणरम्यं असारं लोकं हृदि कल्पयन्ति, यथा वणिजः वास्तविकं धनं परित्यज्य स्वप्नं पश्यन्ति। ये रजःसत्त्वतमःस्थिताः, तद्भक्ताश्च, इन्द्रादीन् देवतान् यजन्ति, न तु मां यथार्थरूपेण। अत्र देवयजनं कृत्वा, "स्वर्गे रमिष्यामः" इति मन्यन्ते; तस्य समाप्तौ, पुनः पृथिव्यां धनाढ्याः, कुलीनाश्च भविष्यामः इति इच्छन्ति। एवं, येषां मनः पुष्पशब्दैः सञ्चालितम्, ये दर्पयुक्ताः, अतीव लोभिनश्च, तेषां मम उपदेशः अपि न रोचते। एते वेदाः त्रैविध्ययुक्ताः, ब्रह्मात्मदेवताविषयाः; मुनयः परोक्षवदन्ति, अहम् अपि परोक्षप्रियः। शब्दब्रह्म अतीव दुर्निग्राह्यम्, प्राणेन्द्रियमनःसम्बद्धम्, अनन्तम्, अगाधम्, गम्भीरम्, सागरवत् दुर्निवार्यम्। तदहमेव अनन्तः, अनन्तवीर्यब्रह्मा, तं विस्तारयामि; स जीवेषु शब्दरूपेण दृश्यते, कमलनालान्तर्गतसूत्रवत्। यथा ऊर्णनाभः स्वहृदयात् मुखेन जालं सृजति, तथैव प्राणः शब्दयुक्तः, आकाशात् उद्भूतः, मनसा स्पर्शरूपं गृह्णाति। स भगवान् छन्दसामयः, अमृतमयः, सहस्रपथगः; ओंकारात्, व्यञ्जनस्वरशिष्प्रतिस्वनयुक्तात्, अन्तः प्रतिष्ठितः। स स्वयमेव महतीं अनन्तां वाचं, नानाविधभाषाव्याप्तां, चतुर्भिः अक्षरैः वर्धमानां छन्दसां, सृजति च संहरति। गायत्र्युष्णिकनुष्टुप्बृहतीपङ्क्तित्रिष्टुभ्जगत्यतिच्छन्दस्त्यष्ट्यतिजगद्विराडिति छन्दांसि। किं स्थापयति, किं व्याचष्टे, किं सूचयति, किं विशेषयति वा? अस्य हृदयम् अहमेव वेद्मि, अन्यः कश्चन न। एष मां स्थापयति, मां सूचयति, मां विशेषयति, मां निवर्तयति च; एवं, वेदानां सम्पूर्णार्थः शब्दाश्रितः, मां विविच्य, मायामात्रं जपित्वा, अन्ते निवर्त्य, कृपामयः भवति। एवं, मृगवराहश्वशृगालमहिषगजगोमयुकरिक्कट्कगवयवानरनकुलसर्पैः परिवृतम् अस्ति। तत्र प्रविश्य, स राजा, पुत्रैः सह, तं मुनिं यज्ञाग्निसंयुक्तं दृष्टवान्। स दीर्घकालं घोरतपसा तप्यमानः, भगवत्स्मितदृष्ट्या, अमृतोपमैः वचोभिः श्रुतैश्च, नात्यर्थं कृशः, तेजसा दीप्तमान् अभूत्। स दीर्घः, कमलदलायतलोचनः, जटिलः, वल्कलवसनः, यथायोग्यं तपस्विव मलिनः, अलङ्कृतश्च। अथ राजा आश्रमं समीपं गत्वा, मुनिं प्रणम्य, मुनिना यथोचितेन सत्कारादिना सत्कारितः। मुनिः सम्यक् अर्घ्यं दत्त्वा, स्वनियमितं राजानं उपवेश्य, भगवत् आज्ञां चिन्तयन्, सौम्यैः वाक्यैः तं तुष्टाव। नूनं भगवन्, तव विहरणं साधूनां रक्षणाय, दुष्टानां विनाशाय च; त्वं हि हरिधारणशक्तिः। त्वं सूर्यचन्द्राग्निवासववायुविधर्मवरुणरूपधारः, नमस्ते शुद्धाय। यदा विजितरथं मणिमयम् आरोहसि, तीक्ष्णधनुर्धरः, तदा दुष्टान् रथेन भीषयसि। त्वमसि सेनापदयोः पादाभ्यां भूमण्डलं निष्पीड्य, भूमण्डलं कम्पयन्, महतीं सेनां संहृत्य, रविवत् विचरन्। तस्मिन् काले, हे राजन्, भगवता सृष्टाः वर्णाश्रमविभागनिर्मिताः सर्वे सीमाः दस्युभिः विलङ्घ्येरन्। धर्मोऽधर्मश्च लोभैः अनियतमनसां पुरुषाणां पोषितः, त्वं शयानः, अयं लोकः दस्युभिः हृतः विनश्येत्। तथापि, वीर, कस्य हेतोः त्वं अत्र आगतः इति पृच्छामि; यथासत्येन हृदया वयं तदनुसारं आचरामः। शुकः उवाच—हे राजन्, शिशिरस्य प्रथममासे, नन्दस्य व्रजस्य युवतयः, कात्यायनीव्रतम् उपवसन्त्यः, केवलं सुलघुं भोजनं कृत्वा, देव्या उपासां चक्रुः। प्रातः काले, कालेन्द्याः सलिले स्नात्वा, उदितेऽर्के, तटस्थे वालुकायां देवीं निर्माय, तां पूजयामासुः। सुगन्धमाल्यैः, धूपैः, दीपैः, विविधैः द्रव्यैः—अङ्कुरफलधान्यादिभिः—तां पूजयित्वा, "कात्यायनि महायोगिन्यधिश्वरि नन्दगोपसुतं देवि पतिं मे कुरु ते नमः" इति मन्त्रं जपन्त्यः, युवतयः तां देवीं सम्यक् उपास्ताः।