एवं वृन्दावने विचरन्तं भगवानं कथयन्त्यः गोप्यः स्वयम् परस्परं संवाद्यमानाः तस्य लीलासु मनसा लीनाः अभवन्। एवं दशमस्कन्धस्य प्रथमे अर्धे एकविंशत्यधिकैकविंशतितमोऽध्यायः समाप्तः, यः श्रीमद्भागवते परमं पवित्रं परमं हंसानां शास्त्रं इति प्रसिद्धः। यः पुरुषः विषयेषु आसक्तः स नात्मानं न च परं वेत्ति; स देहार्थं केवलं जीवन्, यथा बर्हिरपि केवलं श्वसति, तस्य जीवितं निष्फलं भवति। एषः कर्मफलः न परमं श्रेयः, किन्तु जनान् आकर्षयितुम् उक्तः, यथा औषधं मधुरं कृत्वा सेवनाय प्रेर्यते। जनाः जन्मतः एव मनसा कामेषु, प्राणेषु, स्वजनसु च आसक्ताः, यः तेषां दुःखस्य एव कारणं भवति। ये स्वार्थं न जानन्ति ते दुःखमार्गे भ्रमन्ति; कथं पण्डितः पुनः तान् तमसि लीनान् तेषु एव कर्मसु नियोजयेत्? अतः केचन अविवेकिनः, विपरीतबुद्धयः, फलकामानां पुष्पवद् कर्मणां न प्रचारयन्ति, यतः वेदविदः तानि न स्तुवन्ति। ये कामिनः, दीनाः, लोभिनश्च, येषां चित्तं पुष्पे स्थिरं फले न, ते पतङ्गवत् अग्नौ पतन्ति, स्वं लोकं न जानन्ति। अहो प्रिये! ते मां न जानन्ति, यः हृदि स्थितः, यस्मात् इदं जगत् उत्पन्नम्। यथा स्तोत्रैः यज्ञैः च अप्रसन्नाः, तैः इव येषां दृष्टिः तिमिरेण छन्ना। ये मम अप्रत्यक्षमन्यथाभिप्रायं न जानन्ति, विषयेषु रताः, हिंसायाम् अनुरागं चेद् वर्धयन्ति, तेषां यज्ञः अपि न विधीयते। ननु, ये क्रूराः, स्वार्थकामिनः, ते देवपितृभूतयज्ञान् हिंसया प्राप्तैः पशुभिः कुर्वन्ति। ते स्वप्नवत् असारं लोकं हृदि चिन्तयन्ति, यथा वणिजः सत्यं धनं त्यक्त्वा स्वप्नं धनं गृणन्ति। ये रजःसत्त्वतमोभाविनः, तेषां च येषां तेषु अनुरागः, ते इन्द्रादीन् मुख्यदेवान् उपासते, न तु मां यथारूपम्। इह देवतान् यज्ञैः पूजयित्वा, 'स्वर्गे रमेमहि' इति मन्यन्ते; ततः समाप्ते, पुनः पृथिव्यां धनाढ्याः कुलीनाश्च भवेमेति इच्छन्ति। एवं फलकथाभिः चित्तविभ्रमिणः, गर्विताः, अतिलोलुपाश्च, मम उपदेशः अपि तेषां न रोचते। एते वेदाः त्रैविध्येन ब्रह्मात्मदेवताविषयाः; ऋषयः परोक्षवदन्ति, अहम् अपि परोक्षप्रियः। शब्दब्रह्म अतीव दुर्ग्राह्यम्, प्राणेन्द्रियमनोमयं, अनन्तम्, अगाधम्, गम्भीरम्, सागरवत् दुस्तरम्। तत् अनन्तेन मया, अनन्तवीर्येण ब्रह्मणा, विस्तार्यते; प्राणिषु शब्दरूपेण दृश्यते, यथा कमलनालान्तर्गतसूत्रम्। यथा उर्वट् हृदयात् मुखेन जालं सृजति, एवं प्राणः शब्दयुक्तः, आकाशात् उत्पन्नः, मनसा स्पर्शरूपं गृह्णाति। सः भगवान् छन्दसोऽमृतमयः, सहस्रपथः, ओंकारात् व्यञ्जनस्वरशष्करघोषयुक्तात् अन्तः प्रतिष्ठितः। सः स्वयम् एव महतीं अनन्तां वाचं विविधानां भाषाणां रूपेण सृजति, चतुर्भिः अक्षरैः छन्दांसि वर्धयन्। गायत्री, उष्णिक्, अनुष्टुप्, बृहती, पङ्क्तिः, त्रिष्टुप्, जगती, अतिच्छन्दस्, अत्यष्टिः, अतिजगत्, विराट्—एतानि छन्दांसि सन्ति। किं तत् स्थापयति, किं वदति, किं सूचयति, किं विशेषयति? अस्य हृदयं मम विना कश्चन न जानाति। तत् माम् एव स्थापयति, मम एव सूचयति, मम एव विशेषयति, निषेधति च; एवं शब्दाधारितः वेदार्थः मम विवेचनं कृत्वा, मायाम् एव केवलं प्रवदन्, अन्ते निषेधयित्वा अनुग्रहमावहति। तथा, तत्र मृगवराहश्वकुक्कुटमहिषगजचामरीवानरनकुलसर्पैः परिवृतम्। तत्र प्रविश्य, स राजा पुत्रैः सहितः, स ऋषिं दृष्टवान्, यज्ञाग्निं च ज्वलन्तम्। स तम् दीप्तवपुषम्, दीर्घकालं तपसा तप्यमानम्, नात्यशुष्कम्, भगवत्कटाक्षैः अमृतोपदेशैः च सिक्तम्, अपश्यत्। स दीर्घः, कमलदलायतलोचनः, जटिलः, वल्कलाम्बरधारी, तपस्विव मलिनः, अलङ्कृतश्च न। ततः राजा आश्रमं समीपं गत्वा, मुनिम् प्रणम्य, स मुनिः तं यथार्हं सत्कारं कृत्वा, स्वागतम् अकरोत्। मुनिः विधिवत् अर्घ्यं दत्त्वा, आत्मसंयतं राजानं उपवेश्य, भगवदाज्ञां स्मरन्, मृदु वाक्यैः तं प्रहृष्टवान्। नूनं भोः, तव भ्रमणं साधूनां रक्षणाय, दुष्टनिग्रहाय च; त्वं हि हरेः धारकशक्तिः। त्वं सूर्यचन्द्राग्निवाय्विन्द्रयमधर्मवरुणरूपैः च चरन्, त्वं शुद्धः, नमः ते। यदा विजयरथं रत्नभूषितं न आरोहसि, तीक्ष्णधनुष्कं न धारयसि, तदा दुष्टान् रथेन भीषयसि। तव सैन्यपदान् भूमिम् आकम्पयन्, मण्डलं व्याकुलयन्, महतीं चमूं सञ्जनयन्, त्वं दीप्तसूर्यवत् विचरन्। तदा एव, राजन्, भगवता विनिर्मिताः वर्णाश्रमसीमाः सर्वाः चौरैः भग्नाः स्युः। धर्मस्य च नाशः, लोभविवृद्धैः अनियतैः जनैः पोषितः, स्यात्; त्वं शयेथाः चेत्, अयं लोकः चौरगृहीतः विनश्येत्। तथापि, वीर, त्वां पृच्छामि, किमर्थं अत्र आगतः? यथासत्यं हृदये, क्रियामः। शुक उवाच—हे राजन्! हेमन्तस्य प्रथममासे, नन्दगोपस्य व्रजे कुमार्यः कात्यायन्याः पूजाव्रतम् आरब्धवन्त्यः, केवलं अल्पाहारं कृत्वा। प्रत्यूषे कालिन्द्याः सलिले स्नात्वा, उदितसूर्ये, तटाकूपस्थे, बालुकया देवीमूर्ति निर्माय, तां पूजयामासुः। सुगन्धमाल्यैः, सुगन्धद्रव्यैः, नैवेद्यैः, धूपदीपैः, लघुमहादानैः, अंकुरफलधान्यैः च, ताम् उपासितवन्त्यः।