वनान्तरे नन्दसूनोः सौम्यरूपधारिणः विचित्रवसनभूषितस्य, तस्य वेणुनिनादमाकर्ण्य कृष्णमृगैः सह वन्यहरिणाः स्नेहपूरितदृष्टिभिः साक्षात् पूजनमिव कुर्वन्ति स्म। तस्य क्रीडारूपस्य कृष्णस्य दर्शनं, चेष्टितं च, नेत्रयोः महोत्सवमिव जातम्। तस्य वेणोः मधुरं रहस्यमधुरनिनादं श्रुत्वा, दिव्यरथस्थाः सुरस्त्रियः कामविह्वलितचित्ताः, पत्रमालाः पतन्त्यः, वस्त्राणि विमुक्तानि, तन्माधुर्येण मूर्च्छिताः सञ्जाता इव। गावः अपि तस्य वक्त्रनिर्गतवेणुनादामृतपानलुब्धाः, कर्णौ प्रसार्य, स्थिरा अभवन्; तासां वत्साः अपि स्तन्यपानमध्यस्थाः तं गोविन्दं स्नेहपूरितलोचनैः पश्यन्त्यः हृदयेन आलिङ्गनमिव कुर्वन्ति स्म। मातरः, अपि च, वनस्थाः पक्षिणः, शोभनतरुषु शाखासु स्थित्वा, तस्य वेणुनिनादं मीलितलोचनाः शृण्वन्तः, सर्वं विस्मृत्य, मुनीनामिव भाग्यवन्तः सञ्जाता इति मन्यन्ते। नद्यः अपि मुकुन्दगीतश्रवणेन, प्रवाहेषु चक्रचिह्नैः, कामशमिताः, तं मुरारिं तटिनीसलिलभुजाभिः आलिङ्ग्य, तस्य पादयोः कमलानि अर्पयन्ति स्म। वृजे गवां सूर्यतापग्रस्तानां रमया च सह गोपबालकैः सह चरन्तीनां, कृष्णः वेणुं वादयन् तत्र स्थितः, तरवः अपि प्रेम्णा पुष्पितशाखाः उन्नम्य, स्वदेहान् छत्राय विस्तार्य, सखायं छायां दातुम् इच्छन्ति स्म। पुलिन्द्यः अपि, तस्य गीतविशारदस्य पदकमलसम्पृष्ठरजसा, यत् प्रियाणां स्तनप्रदेशेषु लिप्तं तृणेषु अवशिष्टं, तेन मुखवक्षःप्रदेशौ अलङ्कृत्य, तं दृष्ट्वा उत्पन्नकामवेदनां शमयन्ति स्म। एष गिरिः अपि, हरिदासवरो, रामकृष्णयोः पादस्पर्शानन्देन प्रमुदितः, ताभ्यां च तयोः गवां च सखीनां च पूजनार्थं सलिलं, तृणानि, मूलानि च उपनयति। रामा-कृष्णौ गाः वनान्तरे चरयन्तौ, गोपबालैः सह, वेणुं वादयन्तौ, तयोः मधुरनिनादेन सर्वे प्राणिनः आकर्षिताः; चलन्तः स्थिराः भवन्ति, वृक्षाः प्रमुद्यन्ते, बद्धचिह्नानि विस्मयेन पतन्ति। एवं भगवतः वृन्दावनचरितानि वर्णयन्त्यः गोप्यः परस्परं संवादं कृत्वा तस्य लीलासु लीनाः अभवन्। एवं दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे एकविंशतितमोऽध्यायः समाप्तः। विषयेषु सङ्गरता आत्मनं न वेत्ति, न च परं; सः केवलं देहस्य कृते जीवन्, बर्हिरिव श्वासमात्रं कृत्वा, जीवनं निष्फलयति। एष फलप्राप्तिः न परमश्रेयो मनुष्याणां, किन्तु लोकेष्वनुरागाय निगद्यते, यथा औषधं मधुरं कृत्वा सेवनाय प्रेर्यते। जात्येव मनुष्याः इच्छासु, प्राणेषु, स्वजनप्रेम्णि च मनसा आसक्ताः भवन्ति, यद्यपि तानि एव तेषां दुःखकारणानि सन्ति। ये स्वार्थं न जानन्ति, ते दुःखमार्गे भ्रमन्ति; कः पण्डितः पुनः तान् तमःपरायणेषु कर्मसु प्रवर्तयेत्? अत एव, केचन बोधहीनाः, विपरीतमतयः, न फलकुसुमानां चर्चां कुर्वन्ति; वेदवित् अपि तान् न स्तौति। ये कामिनः, दीनाः, लोभिनश्च, येषां मनः कुसुमेषु एव लीनं, ते पतङ्गवत् अग्निं प्रति धावन्ति, स्वं लोकं न जानन्ति। ते मां न जानन्ति, यः हृदयस्थितः, यस्मात् इदं जगत् उत्पन्नम्; यथा स्तुतियज्ञादिभिः अप्राप्तसन्तोषाः, तिमिरेणावृतदृष्टयः। मम अप्रत्यक्षाभिप्रायं न वेत्ति, विषयेषु रताः यदि हिंसायां रागं कुर्वन्ति, तर्हि तेषां यज्ञः अपि न विधीयते। नूनं क्रूराः, स्वसुखकामिनः, देवपितृभूतयज्ञेषु हिंसाप्राप्तपशुभिः यजन्ति। यथा वणिजः स्वधनं परित्यज्य स्वप्नसुखं चिन्तयन्ति, एवं ते हृदये तस्मिन्स्वप्नसुखे फलमाशासन्ति। रजःसत्त्वतमःस्थिताः, तेषां च प्रेमिणः, इन्द्रादिदेवान् यजन्ति, न तु मां यथार्थरूपेण। देवयज्ञैः इह यजन्तः, 'स्वर्गे रमेमहि' इति मन्यन्ते; तदन्ते पुनः भूमौ श्रियमुत्कृष्टजातिं च इच्छन्ति। एवं, पुष्पितवाचोभिः मोहितचित्ताः, गर्विताः, लोभिनश्च, ममोपदेशाः अपि न रोचन्ते। त्रैविद्या एते वेदाः ब्रह्मात्मदेवताविषयाः; ऋषयः परोक्षवदन्ति, अहम् अपि परोक्षप्रियः। शब्दब्रह्म अतीव दुर्ग्राह्यम्, प्राणेन्द्रियमनःसमेतम्, अनन्तं, अगाधं, गम्भीरं, सागरसदृशं दुर्गमं च। तत् अनन्तेन मया, अनन्तवीर्येण ब्रह्मणा, प्राणिनां मध्ये शब्दरूपेण दृश्यते, पद्मनालान्तःसूत्रवत्। यथा उर्वङ्गात् हृदयात् मुखेन च जालं सृजति, तथा प्राणः शब्दयुक्तः, आकाशात् उत्पन्नः, मनसा स्पर्शरूपं गृह्णाति। सः भगवान् छन्दसामृतमयः, सहस्रपथः, ओंकाराद्यः, व्यञ्जनस्वरशष्करघोषयुक्तः, अन्तर्निविष्टः। सः स्वयमेव महतीं अनन्तां वाचं, नानाभाषारूपिणीं, चतुर्भिः अक्षरैः वृद्धिमतीं, सृजति च संहरति च। गायत्र्युष्णिकनुष्टुप्बृहतीपङ्क्तित्रिष्टुभ्जगत्यतिक्छन्दस्यत्यष्ट्यतिजगद्विराट्—एतानि छन्दांसि सन्ति। किं स्थापयति, किं वदति, किं लक्षयति, किं विविनक्ति? अस्य हृदयं मम विना कश्चन न जानाति। एषा वाग् मां स्थापयति, मां वदति, मां विविनक्ति, मां निराकरोति; एवं शब्दाश्रयः वेदानां सर्वार्थः मां विविनक्ति, मायामात्रं पठित्वा अन्ते तां निराकृत्य अनुग्रहमुपैति। एवमेव, सा वाग् मृगवराहश्वगवयमहिषद्विपशृगालवानरनकुलसर्पैः परिवृता। तत् पुण्यतमं स्थानं प्रविश्य, स राजा प्रमुखः पुत्रैः सह, तत्र मुनिं यज्ञाग्निसमीपे स्थितं ददर्श। सः दीर्घकालं तपसा दीप्तिमान्, नात्यन्तं कृशः, भगवत्कटाक्षैः अमृतोपदेशश्च श्रुतः, तेन दीप्तः। सः दीर्घकायः, पद्मपत्रलोचनः, जटिलः, वल्कलवसानः, तपस्विनः योग्यानुलेपनः, अलङ्कारवर्जितः च। ततः, राजा आश्रममुपेत्य, मुनिं प्रणम्य, मुनिना यथोचितेन आतिथ्येन सत्कारं च प्राप्य, उपविश्य। मुनिः सम्यगुपचरेण, स्वसंयमितं राजानं आसनस्थं कृत्वा, भगवताज्ञां स्मरन्, मधुरया वाचा तं तुष्टाव। नूनं, भगवन्, तव भ्रमणं साधूनां रक्षणाय, दुष्टानां च नाशाय; त्वं हि हरेः धारकशक्तिः।