वृन्दावनं हि लोके कीर्तिं वितनुते, यतो देवकीसुतस्य पादाम्बु तत्र प्रवाहितम्। तत्र गोविन्दं वेणुं वादयन्तं दृष्ट्वा मदान्धमयूरा नृत्यन्ति, गिरिशिखरेषु स्थितानि सर्वाणि प्राणिनोऽपि स्तब्धानि भवन्ति। धन्याः खलु मृग्यः अपि, ये नन्दसूनुं विचित्रवेशधरं दृष्ट्वा, कृष्णस्य वेणुनिनादं शृण्वन्त्यः श्याममृगैः सह प्रेम्णा साक्षात् चक्षुषा सपर्यां कुर्वन्ति। कृष्णस्य रूपगुणचेष्टितं लोचनोत्सवाय भवति, तस्य च वेणोर्गुह्यानुरागिणः मधुरध्वनिं शृण्वन्त्यः दिव्यनार्यः स्वर्गयानैः आगत्य, प्रेमविह्वलचित्ताः स्रग्भिः स्रवद्भिः मूर्च्छिताः पतितवस्त्राः च भवन्ति। गावः अपि गोविन्दमुखनिःसृतं वेणुसुधां शृण्वन्त्यः ऊर्ध्वकर्णाः स्थग्नाः तिष्ठन्ति, तासां वत्साः पयःमुखे स्थगिताः, ताः नेत्राभ्यां अश्रुपूर्णाः स्नेहेन हृदि गोविन्दं आलिङ्गन्त्य इव पश्यन्ति। मातः, एते खलु विहगाः अपि वन्यऋषयः स्युः, ये मनोहरतरुषाखासु उपविष्टाः, कृष्णस्य वेणुनिनादं निमीलितलोचनाः शृण्वन्ति, सर्वं विस्मृत्य। नद्यः अपि मुकुन्दगीतं शृण्वन्त्यः, प्रवाहेषु चक्रलक्षैः चिह्निताः, कामं निगृह्य, मुरारिं तीरतरङ्गभुजाभिः आलिङ्गन्त्यः, तस्य पादयोः कमलानि अर्पयन्ति। व्रजस्य गावः रामेण सह गोपालकैः च सह सूर्येण तप्यमानाः चरन्त्यः, कृष्णः वेणुं वादयन् तत्र तिष्ठति। तदा वृक्षा अपि प्रेम्णा पूर्णाः, पुष्पशाखाः उन्नमयन्तः, स्वदेहं छायारूपेण वितन्वन्तः, सखायं छादयन्ति। पुलिन्द्यः अपि, येषां वदनकुचौ तस्य गायकश्रेष्ठस्य पादरजसा रञ्जितौ, यद् रजः प्रियाणां कुचेषु न्यस्तं तृणेषु पतितं च, तद् स्वाङ्गेषु उपलिप्य, कृष्णदर्शनजनितप्रेमवेदनां शमयन्ति। एष गिरिः पश्य, हरिदासवरः, यः रामकृष्णयोः पादस्पर्शसुखेन प्रमुदितः, ताभ्यां तेषां च गोमित्राणां प्रति सलिलैः कोमलतृणैः मूलैः च सम्मानं करोति। यदा रामकृष्णौ गोपालकैः सह वनं नयन्तौ, मधुरवेणुनिनादेन सर्वाणि भूतानि मोहितानि भवन्ति; चलन्ति स्थावराणि, तरवः स्फुटिताः, तेषां बन्धनचिह्नानि विस्मयेन पतन्ति। एवं भगवतः वृन्दावनचरितानि वर्णयन्त्यः गोप्यः परस्परं संवादं कुर्वन्त्यः तस्य लीलासु लीनाः अभवन्। इति श्रीमद्भागवतमहापुराणस्य दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे एकविंशतितमोऽध्यायः समाप्तः, यः परमंहंसशास्त्रं कथ्यते। यः पुरुषः विषयासक्तचित्तः, स नात्मानं न चोत्तमं वेत्ति; स देहहेतोरिव प्राणनं कुर्वन्, यथा बलिंषु, तस्य जीवितं निष्फलम्। यद् कर्मफलम्, तद् न परमं श्रेयः, केवलं जनानां रञ्जनाय तदुक्तम्, यथा औषधं मधुरं कृत्वा सेवनाय प्रेर्यते। मर्त्याः जन्मतः कामे, जीवने, स्वजनसु च मनसा आसक्ताः, यद्यपि त एव दुःखहेतवः। ये स्वार्थं न जानन्ति, ते दुःखमार्गे भ्रमन्ति; तान् पुनः तमोगतान् कर्मसु कः पण्डितः प्रवर्तयेत्? एवं केचित् अविवेकिनः, मोहग्रस्तचित्ताः, फलकामानां पुष्पवाक्यानि न वदन्ति; वेदवित् अपि तानि न स्तौति। ये रागिणः, दीनाः, लोभिनः, येषां चित्तं पुष्पेषु न फलार्थं स्थिरम्, ते पतङ्गवत् अग्नौ पतन्ति; ते स्वं लोकं न जानन्ति। हे प्रिय, ते मां न जानन्ति, यः हृदि स्थितः, यतः इदं जगत् उत्पद्यते; ये मन्त्रकर्मसु अतृप्ताः, धूमेनेव दृष्टिहीनाः भवन्ति। ये मम परोक्षं प्रयोजनं न जानन्ति, विषयासक्ताः हिंसायां रतिं कुर्वन्ति चेत्, तेषां यज्ञः अपि न विधीयते। निष्ठुराः, स्वार्थकामिनः, देवपितृभूतयज्ञेषु हिंसया प्राप्तान् पशून् बलिं ददाति। ते स्वप्नवत् असत्ये लोके श्रवणरम्यं फलम् हृदि कल्पयन्ति, यथा वणिजः सत्यम् अर्थं परित्यज्य स्वप्नं चिन्तयन्ति। ये रजःसत्त्वतमःस्थिताः, तानि च प्रियन्ते, ते इन्द्रादीन् प्रमुखान् देवतान् उपासते, न तु मां यथारूपम्। इह देवपूजया स्वर्गे भोक्तुं मन्यन्ते, तस्य समाप्तौ पुनः पृथिव्यां धनाढ्याः कुलीनाः च भवितुम् इच्छन्ति। एवं पुष्पवाक्यरम्यचेतसः, गर्विनः, अतिलुब्धाः, मम वाक्येषु अपि आसक्तिं न कुर्वन्ति। एते वेदाः त्रैविध्येन ब्रह्मात्मदेवताविषयाः, मुनयः परोक्षवदन्ति, अहम् अपि परोक्षप्रियः। शब्दब्रह्म अतीव दुर्ग्राह्यम्, प्राणेन्द्रियमनसा निर्मितम्, अनन्तम्, अगाधम्, गम्भीरम्, सागरसदृशम्। तद् अहमेव अनन्तशक्त्या विस्तारयामि; स जीवेषु शब्दरूपेण दृश्यते, यथा तन्तुः कमलनाले। यथा उर्णनाभः हृदयात् मुखेन जालं सृजति, तथा प्राणः शब्दयुक्तः आकाशात् उत्पद्य, मनसा स्पर्शरूपं गच्छति। स एव छन्दःअमृतमयः, सहस्रपथः, ओंकारः व्यञ्जनस्वरशष्करघोषैः भूषितः, अन्तः स्थितः। स एव महतीं, अनन्तां वाचं स्वयमेव सृजति, संहरति च, विविधभाषारूपेण, छन्दःषड्भिः चतुर्भिः अक्षरैः वर्धमानम्। गायत्र्युष्णिकनुष्टुप्बृहतीपङ्क्तित्रिष्टुभ्जगत्यतिच्छन्दस्त्यष्ट्यतिजगद्विराट्—एतानि छन्दांसि। किं तेन स्थाप्यते, किं सूच्यते, किं विवक्ष्यते, किं विशेष्यते? अस्य हृदयम् अहमेव वेद्मि, अन्यः न कश्चन। तद् माम् एव स्थापयति, सूचयति, विशेषयति, निवर्तयति च; एवं शब्दाश्रया वेदार्थाः माम् एव भेदयित्वा, मायामात्रं कीर्तयित्वा, अन्ते निवर्तयन्ति, कृपया युक्ताः भवन्ति। एवं तत्र मृगवराहश्वशृगालगवयमहिषगजवृकशार्करावानरनकुलसर्पैः परिवृतम्। तत्र प्रविष्टः स राजा, पुत्रैः सहितः, तं मुनिं ददर्श, यज्ञाग्निं च दीप्तम्। स तं दीप्तरूपं, दीर्घतपसा तप्यमानम्, नात्यशुष्कम् भगवत्कटाक्षैः अमृतोपदेशैः च पुष्टम्, ददर्श। स दीर्घबाहुः, कमलनयनः, जटिलः, वल्कलाम्बरधारी, तपस्विव मलिनवर्णः, अलङ्कारवर्जितः च दृष्टः। ततः राजा मुन्याश्रमं समुपेत्य, प्रणम्य, स मुनिः तम् उचितेन अर्घ्यादिना सत्कारं कृत्वा, सुस्वागतम् अपि चकार। मुनिः, सम्यक् अर्घ्यादीन् दत्त्वा, स्वसंयतं राजानं उपवेश्य, भगवत् आदेशं स्मृत्वा, मृदु वाक्यैः तं तुष्टाव।