राजन्, यदा वृन्दावने भगवान् कृष्णः वत्सपालैः सह गोचारणं कुर्वन् वंशीध्वनिं मुमोच, तदा तस्य वंशीस्वनः सर्वाणि भूतानि मोहितवान्, सर्वासां वृजाङ्गनानां च श्रवणगोचरः अभवत्। ता गोप्यः, तं वंशीध्वनिं वर्णयन्त्यः, तत्रैव मनसा विलीनाः अभवन्। ताः गोप्यः परस्परं कथयन्त्यः ऊचुः—“सख्यः, अस्माकं नेत्रयोः किमपि श्रेष्ठं फलम् नास्ति, यत् वयं वृजाधिपतेः द्वयोः पुत्रयोः—कृष्णस्य बलरामस्य च—वत्सपालैः सह गोचारणं कुर्वतोः, वंशीमुखारविन्देन मुखं शोभयतोः, प्रेम्णा विलोकयतोः च, दर्शनं प्राप्नुमः।” तौ च कृष्णबलरामौ आम्रप्ररोहैः, नवपल्लवैः, शिखिणां च पिच्छैः, कुमुदोत्पलमालाभिः, वन्यवस्त्रैः, पुष्पसज्जितैः, सुसज्जितौ, गोपसमाजमध्ये, नटनाट्यकुशलाविव, गायनौ, दीप्तिमन्तौ बभूवतुः। ताः पुनः ऊचुः—“सख्यः, कः भाग्यशाली अयं वंशी, यः केवलं दामोदरस्य अधरामृतं पिबति, यत् यदपि गोप्यः अपि स्पृहयन्ति। तस्य वंशीस्य अवशिष्टरसं नद्यः आस्वाद्य, कम्पमानजलाः, प्रमोदन्ते, वृक्षाश्च वृद्धा इव अश्रूणि स्रवयन्ति।” “सखे, वृन्दावनं पृथिव्यां यशः प्रसारयति, यतः देवकीसुतस्य पादाम्बुना तद् पुण्यं जातम्। गोविन्दं वंशीवाद्ये निमग्नं दृष्ट्वा, मदान्धाः मयूराः नृत्यन्ति, पर्वतपृष्ठस्थानि सर्वाणि प्राणिनः स्तब्धानि भवन्ति।” “धन्याः खलु एते मृगाः अपि, ये नन्दसूनुं, विचित्रवेषधरं दृष्ट्वा, कृष्णस्य वंशीध्वनिं शृण्वन्तः, कृष्णस्नेहप्लुतदृष्टिभिः तं साक्षात् पूजयन्ति।” “कृष्णस्य रूपं, आचरणं च, लोचनोत्सवाय सञ्जातम्, तस्य गुह्यं मधुरवंशीगीतं शृण्वन्त्यः, दिव्ययान्यास्त्रियः, प्रेमविह्वलचित्ताः, पुष्पमाल्यं विस्रस्तं, वस्त्राणि स्खलितानि, मूर्च्छिताः भवन्ति।” “गावः अपि, कृष्णमुखनिःसृतं वंशीस्वरमृतं कर्णाभ्यां पिबन्त्यः, स्थिराः तिष्ठन्ति; तासां वत्साः अपि स्तन्यं पिबन्तः, तद्रसास्वादनात् विस्मिताः, गोविन्दं नेत्रैः स्नेहेन आलिङ्गन्त्य इव, अश्रुपूर्णलोचनाः भवन्ति।” “जननि, एते वनस्थाः खगाः अपि धन्याः, मुनयः इव; शोभनविटपेषु उपविष्टाः, कृष्णस्य वंशीगीतं शृण्वन्तः, निमीलितलोचनाः, सर्वं विस्मृत्य, तत्रैव लीनाः भवन्ति।” “नद्यः अपि मुकुन्दगीतं शृण्वन्त्यः, तेषां प्रवाहाः चक्रचिह्निताः, कामशान्ताः, ताः मुरारिं तरङ्गभुजाभिः आलिङ्गन्त्यः, पादयोः कुमुदानि अर्पयन्ति।” “व्रजगावः, रामेण गोपालैः सह, सूर्येण तप्ताः, कृष्णं वंशीवादिनं दृष्ट्वा, वृक्षाः प्रेम्णा पूरिताः, पुष्पितशाखाः उच्चालयन्ति, स्वदेहं छत्ररूपेण वितन्वन्ति।” “पुलिन्द्यः अपि, तस्य महागायकाश्य ललाटपद्मरागं, स्वप्रियाणां वक्षसि लिप्तं, तृणेषु अवशिष्टं दृष्ट्वा, तेन स्वमुखवक्षः लिप्त्वा, कृष्णदर्शनजनितविरहव्यथां शमयन्ति।” “एष गिरिः पश्य, हरिदासवरोऽयं, रामकृष्णयोः पादस्पर्शानन्दितः, ताभ्यां तेषां च गोपालकानां गौराणां च, सलिलैः, तृणैः, मूलैः च, आदरं दर्शयति।” “रामकृष्णौ गाः वनान्तरे गच्छन्तौ, गोपालकैः परिवृतौ, मधुरवंशीध्वनिं वदन्तौ, सर्वाणि भूतानि मोदयतः; चलन्ति अपि स्थग्यन्ते, वृक्षाः प्रमोदन्ते, बन्धनचिह्नानि अपि विस्मयात् पतन्ति।” एवं भगवत्-विहाराणि वर्णयन्त्यः, गोप्यः परस्परं कथयन्त्यः, तत्रैव तस्य लीला-स्मरणे लीनाः अभवन्। एवं दशमो भागः, पूर्वार्धे, एकविंशोऽध्यायः, श्रीमद्भागवतमहापुराणे, परमहंसशास्त्रे, समाप्तः। यः पुरुषः विषयासक्तः, आत्मानं न जानाति, नापि परं; केवलं देहे निमग्नः, यथा बिलोष्टः श्वसन्, तस्य जीवितं व्यर्थं गच्छति। एष फलप्राप्तिः न परं श्रेयः, किन्तु जनान् आकर्षयितुं इवोच्यते, यथा औषधं मधुरं कृत्वा सेवनाय प्रेर्यते। मर्त्याः जन्मतः एव कामेषु, प्राणेषु, स्वजनसु च, मनसा आसक्ताः भवन्ति; एते एव तेषां दुःखकारणानि। ये स्वहितं न जानन्ति, ते दुःखमार्गे भ्रमन्ति; तान् पुनः तत्रैव तमसि प्रवर्तयेत् कः पण्डितः? एवं, केचित् अविवेकिनः, विपर्यस्तचित्ताः, फलश्रुतिं न वदन्ति; वेदविदः अपि तां न स्तुवन्ति। ये कामिनः, कृपणाः, लोभिनश्च, पुष्पेषु एव मनः स्थापयन्ति, फलं न चिन्तयन्ति; ते पतङ्गवत् अग्निम् अनुव्रजन्ति, स्वं लोकं न जानन्ति। ते मां न जानन्ति, हृदि स्थितं, यस्मात् इदं जगत् उद्भूतम्; यथा स्तोत्रयज्ञैः अप्यसन्तुष्टाः, तिमिरावृतदृष्टयः। मम अप्रत्यक्षभावं न जानन्ति ये विषयासक्ताः, हिंसायाम् अनुरागं यान्ति चेत्, तेषां यज्ञः अपि न विधीयते। हिंसासक्ताः, स्वार्थकामिनः, देवपितृभूतयज्ञान् पशुवधेन कुर्वन्ति। ते, यथा वणिजः स्वधनं परित्यज्य स्वप्नसंपत्तौ रतः, तद्वत्, तस्मिन् असारे लोके, मनसि कल्पितं सौख्यम् श्रुतिसुखं मन्यन्ते। ये रजसः, सत्त्वस्य, तमसश्च, आश्रयाः, तेषां च पूजकाः, इन्द्रादीन् देवतान् उपासते, न तु मां यथार्थरूपेण। देवान् इह यजन्तः, “स्वर्गे रमेमहि” इति चिन्तयन्ति; तस्मात् च्युताः, पुनः पृथिव्यां धनाढ्याः, कुलीनाः च भवितुम् इच्छन्ति। एवं, येषां मनसि पुष्पवत् शब्दमात्रे प्रवृत्तिः, गर्वलोभसमन्वितेषु, मम उपदेशः अपि न रोचते। एते वेदाः त्रिविधाः—ब्रह्म, आत्मा, देवता—एतेषां विषयाः; मुनयः अप्रत्यक्षवाक्याः, अहम् अपि अप्रत्यक्षप्रियः। शब्दब्रह्म परमगम्यम्, प्राणेन्द्रियमनःसमन्वितम्, अनन्तं, अगाधं, गम्भीरं, दुर्गमं यथा सागरः। तद् अनन्तेन मया, अनन्तशक्तिब्रह्मणा, व्याप्तम्; प्राणिषु शब्दरूपेण दृश्यते, यथा कमलनाले सूत्रम्। यथा उरगः हृदयात् मुखेन जालं सृजति, तथा प्राणः शब्दयुक्तः, व्योम्नः, मनसा स्पर्शरूपं प्राप्नोति। सः भगवान् छन्दोमयः, अमृतमयः, सहस्रपथः; ओंकारात् व्युत्पन्नः, व्यञ्जनस्वरशिष्माणां घोषयुक्तः, अन्तः प्रतिष्ठितः। सः स्वयं महतीं, अनन्तां वाचं, नानाभाषाभिः, चतुर्भिः अक्षरैः वृद्धिं यान्तीं, सृजति, संहरति च। गायत्र्युष्णिकनुष्टुप् बृहती पङ्क्तित्रिष्टुभ्जगत्यतिक्छन्दसत्यष्ट्यतिजगद्विराट्—एते छन्दांसि। किं स्थापयति, किं सूचयति, किं व्याख्यायति, किं विशेषयति? लोके अन्यः कोऽपि न जानाति, अहम् एव तस्य हृदयम् जानामि। सा वागपि माम् एव स्थापयति, निर्दिशति, विशेषयति, निराकरोति च; एवं शब्दाश्रितं वेदवाङ्मयं, मायामात्रं कीर्तयित्वा, अन्ते तां निराकृत्य, अनुग्रहमयम् भवति। एवं सा मृगैः, वराहैः, श्वभिः, वृषैः, महिषैः, हस्तिभिः, पृषतकैः, वानरैः, नकुलैः, सर्पैः च परिवृता अस्ति। तत्र प्रविश्य, स राजा, पुत्रैः सह, तं मुनिं यज्ञाग्निसमीपे उपविष्टं ददर्श। इति कथा।