यदा व्रजयोषितः कस्यचित् समये तं प्रेमावहं वेणुनिनादं श्रुत्वा, ताः कृष्णस्य अदृष्टाः स्वसखीभ्यः तस्य मधुर्यं वर्णयितुं आरभन्त। ताः कृष्णकृत्यं स्मरन्त्यः तं वेणुनिनादं विवर्णयन्त्यः, हे राजन्, प्रेमवेगात् ताः विस्मृतचित्ताः सन्तः कथा पूर्णतया कर्तुं न शेकुः। शिखिपिच्छधारी सः उत्तमनर्तकवपुः, कर्णयोः कर्णिकारपुष्पैः विभूषितः, पीतवस्त्रधारी, वनमालया शोभितः, वेणुं स्वाधरमधुना पूरयन्, गोपसङ्घेन परिवृतः, वृन्दावनं प्रविष्टवान्, तत्र स्वपदचिह्नैः तं काननं रम्यं कृतवान्, गीत्या च प्रसिद्धिं प्राप्तवान्। हे राजन्, एवं तस्य वेणुनिनादः सर्वजीवान् मोहयन्, सर्वाः व्रजयोषितः श्रुत्वा, तं वर्णयन्त्यः तस्मिन्नेव मग्नाः अभवन्। ताः गोप्यः ऊचुः—हे सखीः, नेत्राणां परमं फलम् अन्यत् न जानिमः; व्रजराजसुतौ गोपसङ्घेन सह गोः चरन्तौ, वेणुना मुखं शोभितम्, प्रेमपूर्णदृष्ट्या अनुगृह्यन्तौ दृष्ट्वा, नेत्राणि धन्यानीति। आम्रशाखाभिः, कोमलपल्लवैः, शिखिपिच्छैः, पद्मकुमुदमालाभिः भूषितौ, वनपुष्पवस्त्रधारिणौ, गोपसङ्घमध्ये नर्तकयोरिव रंगे दीप्तौ, गीतं गायन्तौ शोभाम् आवहतुः। हे सखीः, धन्यः स वेणुः, यस्यैव दामोदरस्य अधरमधुना आस्वादितम्; यद् गोप्यः अपि स्पृहयन्ति, नद्यः तस्य शेषमधु आस्वाद्य हर्षिताः, तेषां जलानि कम्पन्ते, वृक्षाः वृद्धवत् अश्रूणि स्रवयन्ति। हे सखी, वृन्दावनं भूमौ कीर्तिं प्रसारयति, देवकीसुतपदाम्बुना पूजितम्; गोविन्दं वेणुं वादयन्तं दृष्ट्वा, मत्स्यशिखिनः नृत्यन्ति, पर्वतपृष्ठस्थाः सर्वजीवाः स्थिराः भवन्ति। धन्याः अपि मूढमति मृग्यः, यः नन्दसुतं अद्भुतवेषधारणं दृष्ट्वा, कृष्णवेणुनिनादं श्रुत्वा, कृष्णं प्रियदृष्ट्या पूजयन्ति। कृष्णस्य रूपगुणक्रीडा नेत्रोत्सवः, तस्य वेणुनिनादं श्रुत्वा, दिव्यरथस्थाः देवाङ्गनाः प्रेमवेगात् विकलाः, पुष्पमालाः पतन्ति, वस्त्राणि स्रवन्ति, ताः मूर्च्छिताः अभवन्। गाः कृष्णमुखात् वेणुनिनादमधुं श्रोतुम् ऊर्ध्वकर्णाः स्थिराः, तेषां वत्साः स्तन्यं मुखे स्थापयन्तः स्थगिताः, ताः गोविन्दं अश्रुपूर्णदृष्ट्या पश्यन्त्यः, हृदये तं आलिङ्गन्त्य इव। माता, एते वनस्थाः पक्षिणः धान्याः ऋषयः; सुन्दरवृक्षशाखासु उपविष्टाः, कृष्णस्य वेणुनिनादं मीलितनेत्रैः श्रुत्वा, सर्वं विस्मृत्य मग्नाः भवन्ति। नद्यः मुकुन्दगीतं श्रुत्वा, तेषां प्रवाहाः वर्तुलाङ्किताः, कामः शमितः, ताः मुरारिं तरङ्गबाहुभिः आलिङ्ग्य, तस्य पादयोः पद्मानि समर्पयन्ति। व्रजगाः रामसहिताः गोपसङ्घेन सह सूर्ये चरन्त्यः, कृष्णः वेणुं वादयन्, वृक्षाः प्रेम्णा पुष्पितशाखाः उत्तोलयन्ति, स्वदेहं छत्ररूपेण प्रसारयन्ति, मित्रं छायां ददाति। पुलिन्द्यः, यस्य मुखवक्षः कृष्णपदरेणुना लिप्तम्, यः तेषां प्रियस्य वक्षः स्पृष्ट्वा तृणेषु अवशिष्टः, तं स्वगात्रे लिप्त्वा, कृष्णदर्शनजं प्रेमवेदनां शमयन्ति। एष गिरिः हरिसर्वदासु उत्तमः; रामकृष्णपदस्पर्शात् हृष्टः, ताभ्यां तेषां गाः गोपसङ्घं च जलैः, कोमलतृणैः, मूलैः सत्कारं करोति। रामा-कृष्णौ गोपसङ्घेन सह वनं गाः चरयन्तौ, मधुरवेणुनिनादेन सर्वजीवान् मोहयन्तौ; चलन्ति स्थिराणि, वृक्षाः हर्षिताः, तेषां बन्धनचिह्नानि विस्मृतानि पतन्ति। एवं, गोप्यः वृन्दावनविहारीणः भगवतः लीलां वर्णयन्त्यः, परस्परं संवादं कुर्वन्त्यः, तस्य क्रीडायां मग्नाः अभवन्। एवं दशमो स्कन्धस्य पूर्वार्धे एकविंशतितमः अध्यायः श्रीमद्भागवते परमहंससंहितायाम् समाप्तः। यः विषयेषु मग्नः, स आत्मानं वा परं वा न जानाति; केवलं देहसुखाय जीवन्, वातायनवत् श्वसन्, तस्य जीवनं व्यर्थम्। एष कर्मफलः जनानां परमहितं न, केवलं तान् आकर्षणाय उक्तः, यथा औषधं स्वादु कृतं सेवनाय प्रेरणाय। जात्याः आरभ्य मर्त्याः मनसा कामेषु, जीवने, स्वजनसङ्गे च आसक्ताः, यः तेषां दुःखस्य कारणम्। यः स्वार्थं न जानाति, दुःखमार्गे भ्रमन्, तं पुनः तैः तमसि मग्नेषु कार्येषु, कः बुधः नियोजयेत्? एवं, केचन अविवेकिनः, भ्रमितचित्ताः, पुष्पफलप्रस्तुतिं न वर्णयन्ति, वेदविदः तां न स्तुवन्ति। ये कामिनः, दीनाः, लोभिनः, पुष्पे रतचित्ताः, ते पतङ्गवत् अग्नौ पतन्ति; स्वं लोकं न जानन्ति। हे प्रिय, ते मां न जानन्ति, हृदयस्थितं, यतः जगत् उत्पन्नम्; यथा स्तुत्यकर्मसु असन्तुष्टाः, तिमिरग्रस्तदृष्टिवत्। मम अप्रत्यक्षं भावं न जानन्ति, विषयासक्ताः, हिंसासक्ताः चेत्, तेषां यज्ञः अपि न विधीयते। नृशंसाः स्वसुखकामाः, देवपितृभूतयज्ञेषु हिंसायाः प्राप्तान् पशून् बलिदानाय यजन्ति। वणिजः स्वं धनं त्यक्त्वा स्वप्नं ध्यायन्ति, तद् असारं लोकं हृदये कल्पयन्ति, यः श्रवणे स्वप्नवत् रमणीयः। रजःसत्त्वतमःस्थिताः, तेषां च पूजकाः, इन्द्रादिदेवान् पूजयन्ति, मां तु न यथार्थरूपेण। इह देवपूजां कृत्वा, 'स्वर्गे रमिष्याम' इति मन्यन्ते; तस्य समाप्तौ, पृथिव्यां पुनः धन्यं, उच्चजातिं च इच्छन्ति। एवं, पुष्पवाक्यैः विमोहितचित्ताः, गर्विताः, अति लोभिनः, मम उपदेशः अपि तेषु न रमते। एते वेदाः त्रिविधविभागाः, ब्रह्म, आत्मा, देवविषयाः; ऋषयः अप्रत्यक्षवाक्याः, अहम् अपि अप्रत्यक्षवाक्यप्रियः। शब्दब्रह्म अतिदुर्गमम्, प्राणेन्द्रियमनोमयं, अनन्तम्, अगाधम्, गम्भीरम्, समुद्रवत् दुर्गमम्। एतत् अनन्तेन मया, ब्रह्मणाऽनन्तबलिना विस्तारितम्; प्राणिनां मध्ये शब्दरूपेण दृश्यते, यथा पद्मनालमध्ये सूत्रम्। यथा जालं हृदयात् मुखेन विसृजति ऊर्णनाभः, तथा प्राणः शब्दयुक्तः आकाशात् मनसा स्पर्शरूपं गृह्णाति। सः भगवाञ् छन्दसामृतमयः, सहस्रपथः, ओंकारः व्यञ्जनस्वरशष्करनादयुक्तः, अन्तः स्थितः। सः स्वयमेव महतीम् अनन्तां वाचं सृजति, संहरति च, विविधभाषासु प्रसारिताम्, छन्दसाम् चतुश्चतुर्भिः अक्षरैः वृद्धिम्। गायत्री, उष्णिक्, अनुष्टुप्, बृहती, पङ्क्तिः, त्रिष्टुभ्, जगती, अतिच्छन्दस्, अत्यष्टिः, अतिजगत्, विराट्—एते छन्दांसि। किं तद् स्थापयति, किं वदति, किं सूचयति, किं विविनक्ति? अस्मिन्संसारे मम एव हृदयम् ज्ञातुम् शक्यते, अन्यस्य न।