शुकः उवाच – शरद्कालस्य सौम्ये जलं निर्मलम्, सन्ततं कमलानां सुरभिणा वायुनाञ्च शीतलितं यदा अभूत्, तदा अच्युतः गोपालबालकैः सह गोभिः च व्रज्य वनं प्रविष्टवान्। तत्र वनानि पुष्पिततरूणि, मधुकृतां गुञ्जनैः, सरांसि नद्यो वा पक्षिणां कलरवैः कूजन्ति, तेषु मधुव्रतानां नाथः सखिभिः सह गोपगणैः गोः परिचरणं कृत्वा वेणुं वादनम् आरभत। यदा व्रजस्त्रियः कृष्णस्य वेणुनादं श्रुतवन्त्यः, यः प्रेमाविष्कारकः, तदा तासां काञ्चनाः कृष्णेन अदृष्टाः स्वसखीभ्यः तस्य वेणुनादस्य वर्णनं आरभन्त। ताः कृष्णकृत्यानि अनुस्मृत्य तस्य वर्णनं कर्तुं आरभन्त, किन्तु प्रेमवेगेन आकृष्टाः, तासां मनांसि व्याकुलानि अभवन्, वर्णनं च न शशकुः। तत्र कृष्णः मयूरपिच्छधारी, उत्तमनर्तकवेषधारी, कर्णयोः कर्णिकारपुष्पैः, पीतवस्त्रैः सुवर्णवर्णैः, वनमालया च सज्जितः, वेणुना स्वोष्ठामृतं पूरयन्, गोपालबालकैः परिवृतः, वृन्दावनं प्रविश्य तत्र स्वपदचिह्नैः रम्यं कृत्वा गीत्याख्यातं च अपि। राजन्, तस्य वेणुनादः सर्वजीवान् मोहयन्, व्रजस्त्रीभिः श्रुतः, ताः तं वर्णयन्त्यः तस्मिन् एव तन्मयं अभवन्। गोप्यः उचुः – हे सख्यः, नेत्राणां परमं फलम् एतद् वयं जानिमः, यत् व्रजनाथयोः द्वयोः पुत्रयोः गोपालबालकैः सह गोः परिचरणं, वेणुना मुखं शोभितं, प्रेममयदृष्टिप्राप्तं च पश्येम। मांगशाखाभिः, नवपल्लवैः, मयूरपिच्छैः, कमलोत्पलमालाभिः च भूषितौ, वनपुष्पवस्त्रधारी, गोपगणमध्ये नर्तकयुगलवत् गीतं गायन्तौ शोभेते। हे सख्यः, किम् एष वेणुः भाग्यशाली, यः केवलं दामोदरस्य ओष्ठामृतस्य आस्वादनं करोति, यत् गोप्यः अपि कामयन्ति, नद्यः तस्य अवशेषमधुर्यं आस्वाद्य हर्षिताः, जलं कम्पयन्त्यः, वृक्षाः वृद्धवत् अश्रूणि स्रवयन्ति। हे सखि, वृन्दावनं भूमौ कीर्तिं विस्तारयति, यत् देवकीसुतस्य पादाम्बु तत्र पतितम्; गोविन्दं वेणुं वदन्तं दृष्ट्वा मयूराः प्रमत्ताः नृत्यन्ति, पर्वतशिखरस्थिताः सर्वजीवाः स्तब्धाः भवन्ति। धन्याः अपि मृग्यः, याः नन्दसुतं विचित्रवेषधारिणं दृष्ट्वा, वेणुनादं श्रुत्वा कृष्णसहितैः कृष्णमृगैः, प्रेमदृष्ट्या तं पूजयन्ति। कृष्णं यः रूपविहारः नेत्रोत्सवः, तस्य वेणुनादं मधुरं, एकान्तं श्रुत्वा, दिव्यस्त्रियः विमानैः आगत्य, प्रेमवेगेन मनः व्याकुलं, पुष्पमालाः पतन्त्यः, वस्त्राणि शिथिलानि, मूर्च्छिताः भवन्ति। गावः कृष्णस्य वेणुनादामृतं कर्णैः पिबन्त्यः, स्तब्धाः तिष्ठन्ति, वत्साः मुखे पयः स्थगयन्त्यः, अश्रूणि नेत्रेषु, गोविन्दं पश्यन्त्यः, हृदयेन तं आलिङ्गन्त्यः इव। माता, अत्र वनस्थाः पक्षिणः धन्याः ऋषयः, रम्यतरुषु शाखासु स्थित्वा, नीलकृष्णस्य वेणुनादं श्रुत्वा, निमीलिताक्षाः, सर्वं विस्मरन्ति। नद्यः मुकुन्दगीतं श्रुत्वा, प्रवाहे वर्तुलानि चिन्हानि, कामः शमितः, मुरारिं तरङ्गबाहुभिः आलिङ्ग्य, पद्मानि पादयोः अर्पयन्ति। व्रजगावः रामसहितैः गोपालबालकैः सह सूर्येण चरन्त्यः, कृष्णः वेणुं वादनं कृत्वा, वृक्षाः प्रेम्णा पुष्पितशाखाः उन्नमयन्ति, स्वदेहं छत्रवत् प्रसारयन्ति, मित्राय छायां ददाति। पुलिन्दस्त्रियः, तस्य गीतनायकस्य पद्मरागं मुखे स्तनयोः, यत् प्रियस्य स्तनयोः चापि पतितं तृणे, तद् अङ्गे समर्प्य, प्रेमदाहं शमयन्ति। एष गिरिः हरिसेवकश्रेष्ठः, रामकृष्णयोः पादस्पर्शात् हृष्टः, ताभ्यां गोपालैः च सह, जलं, तृणं, मूलं च अर्पयन्, सम्मानं करोति। रामकृष्णौ गोपालबालकैः सह वनं गाः चरयन्तौ, मधुरवेणुनादः सर्वजीवान् मोहयन्, यत्र चलन्ति स्थगयन्ति, वृक्षाः हर्षिताः, बन्धचिह्नानि विस्मृतानि भवन्ति। एवं भगवत्क्रीडायाः वृन्दावनविहरणस्य वर्णनं कुर्वन्त्यः गोप्यः तन्मयं अभवन्। एवं दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे एकविंशतितमोऽध्यायः श्रीमद्भागवतमहापुराणे, परमहंसानां शास्त्रे, समाप्तः। यः पुरुषः विषयेषु तन्मयः, स आत्मानं न वेत्ति, न च परं, केवलं देहाय जीवन्, वातपूपवत् श्वासन्, तस्य जीवितं व्यर्थम्। एष कर्मफलः न परमं हितम्, लोकानां आकर्षणाय उक्तः, यथा औषधं स्वादु कृत्वा सेवनाय प्रेर्यते। मर्त्याः जन्मतः कामेषु, जीवने, स्वजनेषु च मनसा आसक्ताः, यः तेषां दुःखहेतुः। यः स्वहितं न जानाति, दुःखमार्गे भ्रमन्, तं पुनः तस्मिन्नेव तमोबद्धे कर्मे बुद्धिमान् कथं नियोजयेत्? एवं, केचन अविवेकिनः, मूढबुद्धयः, पुष्पफलस्य वर्णनं न कुर्वन्ति, वेदज्ञः तं न स्तौति। ये कामिनः, दीनाः, लोभिनः, पुष्पेषु मनः स्थिरं, फले न, अग्निमशकवत्, स्वं लोकं न जानन्ति। ते मां न जानन्ति, हृदि स्थितं, यस्मात् जगत् उद्भूतम्, यथा स्तुत्यकर्मभिः असन्तुष्टाः, तिमिरबद्धदृष्टिवत्। मम अप्रत्यक्षं अभिप्रायं न जानन्ति, विषयेषु आसक्ताः, हिंसायाः आसक्तिः चेत्, तेषां यज्ञः न विधीयते। क्रूराः, स्वसुखकामाः, देवपितृभूतयज्ञं हिंसायाः प्राप्तपशुभिः कुर्वन्ति। व्यापारीव स्वधनं त्यक्त्वा स्वप्नं गृहीत्वा, तद् असारं लोकं हृदये कल्पयन्ति, यः केवलं श्रोत्राय रमणीयः। ये रजःसत्त्वतमसि स्थिताः, तेषां च प्रियं, इन्द्रादीन् देवतान् पूजयन्ति, न तु मां तत्त्वतः। देवान् यज्ञैः पूज्य, स्वर्गे भोक्तुं इच्छन्ति, तत्र समाप्ते, पुनः धनं, श्रेष्ठजातिं च इच्छन्ति। एवं, पुष्पशब्दैः व्याकृष्टमनसः, अहंकारिणः, लोभिनः, मम उपदेशः अपि न प्रियः। एष वेदः त्रिविधविभागः, ब्रह्मणि, आत्मनि, देवेषु विषयः; ऋषयः अप्रत्यक्षं वदन्ति, अहं अपि अप्रत्यक्षवक्ता। शब्दब्रह्म अतीव दुर्ग्राह्यम्, प्राणेन्द्रियमनःसंयुक्तम्, अनन्तम्, अगाधम्, गम्भीरम्, समुद्रवत् दुर्गमम्। अहं अनन्तः, ब्रह्मा अनन्तशक्तिः, तेन विस्तारितम्; स जीवेषु शब्दरूपेण दृश्यते, यथा पद्मनाड्यां सूत्रम्। यथा जालं हृदयात् मुखेन निष्क्रान्तम्, तत्र मकटी, तथा प्राणः शब्दयुक्तः आकाशात् उत्पन्नः, मनसा स्पर्शरूपः। स भगवान् छन्दोमयः अमृतमयः, सहस्रपथः, ओम्कारात्, व्यञ्जनस्वरशष्करघोषयुक्तः, अन्तः स्थितः। स स्वयम् महतीं अनन्तां वाचं, विविधभाषायुक्तां, चतुर्भिः अक्षरैः वृद्धि छन्दः, सृजति, संहरति च।