अजातः भगवाञ् स्वदेहस्य अंशं प्रत्यक्षं स्वपुत्रेभ्यः दत्तवान्, तत्र ध्यानयोगसंपदः, तपः, ज्ञानं, वैराग्यं च तेषां स्वभावं अभवत्। ततः शुकः उवाच—शरदृतौ निर्मलजलवती, प्रसूनपद्मगन्धयुक्ता, तया ऋतुना अच्युतः गोपालबालकैः सह, गोमूत्रैः सह, शीतलवायुसंवाहितं वनं प्रविष्टवान्। तत्र वनानि पुष्पिततरुभिः, भ्रमरसमूहैः गुञ्जितानि, सरित्सरोवराणि च पक्षिस्वरैः निनादितानि; तत्र मधुनाथः गोपालसखैः सह गोपाः सञ्चालयन्, वेणुं वादयन्, वनं प्रविष्टः। व्रजस्त्रियः तस्य वेणुनादं श्रुत्वा, यः प्रेमावेशं जनयति, ताः केचन कृष्णं दृष्ट्वा न, स्वमित्रेभ्यः तस्य गीतं वर्णयन्ति। ताः कृष्णस्य कर्माणि स्मृत्वा, तं वर्णयितुं आरब्धाः, किन्तु राजन्, प्रेमवेगात् मनः व्याकुलं जातं, वाक्यं न शशकुः। तत्र कृष्णः मयूरपिच्छधारी, नर्तकश्रेष्ठरूपधारी, कर्णिकारेण शोभितकर्णः, पीतवस्त्रधारी, वनमालया भूषितः, वेणुच्छिद्रेषु स्वोष्ठामृतं पूरयन्, गोपालबालकैः परिवृतः, वृन्दावनं प्रविष्टवान्, तत्र स्वपदच्छलेन वनं रम्यं कृतवान्, गीतख्यातिं च दत्तवान्। राजन्, तस्य वेणुनादः सर्वजीवान् मोहयन्, व्रजस्त्रियः तं श्रुत्वा, तस्य वर्णनेन तत्रैव तन्मयाः अभवन्। गोप्यः उचुः—हे सख्यः, नेत्राणां फलात् श्रेष्ठं किमपि न जानिमः; व्रजराजपुत्रयोः सखिभिः सह गोचारणं, वेणुना मुखं शोभितं, तयोः प्रेमदृष्टिं च दृष्ट्वा। आम्रशाखाभिः, कोमलपत्रैः, मयूरपिच्छैः, पद्मशतदलैः, वनपुष्पवस्त्रैः भूषितौ, तौ गोपसमाजमध्ये नर्तकौ इव रंगे गायन्तौ प्रकाशमानौ। सखी, तस्य वेणुं धन्यं, यः केवलं दामोदरस्य ओष्ठामृतं पिबति, यद् गोप्यः अपि स्पृहतः; तस्य वेणुशेषामृतं नद्यः पिबन्ति, तासां जलं कम्पितं, वृक्षाः वृद्धाः इव अश्रूणि प्रोक्षन्ति। सखे, वृन्दावनं भूमौ कीर्तिं प्रसारयति, देवकीसुतपादोदकं तत्र पतितम्; गोविन्दं वेणुं वादयन्तं दृष्ट्वा, मयूराः मत्ताः नृत्यन्ति, पर्वतस्थाः सर्वजीवाः स्थिराः भवन्ति। धन्याः अपि मृग्यः, याः नन्दसुतं सुन्दरवेषधारीं दृष्ट्वा, कृष्णवेणुनादं श्रुत्वा, कृष्णं प्रेमदृष्ट्या पूजयन्ति। कृष्णस्य रूपं, आचारः च नेत्रोत्सवः; तस्य गोप्यः दूरतः वीणुनादं श्रुत्वा, दिव्यरत्नयानस्थाः देवाङ्गनाः प्रेमवेगात् मूर्च्छिताः, पुष्पमालाः पतिताः, वस्त्राणि स्खलितानि। गावः कृष्णमुखनिस्सृतं वेणुनादामृतं श्रोत्रैः पिबन्त्यः, स्थिराः तिष्ठन्ति; वत्साः मुखे क्षीरं स्थगयन्तः, अश्रूणि नेत्रेषु, गोविन्दं हृदयेन आलिङ्गन्ति इव। माता, वनस्थाः पक्षिणः ऋषयः धन्याः; ते सुन्दरवृक्षशाखासु स्थित्वा, कृष्णवेणुनादं श्रुत्वा, निमीलितनेत्राः, सर्वं विस्मरन्ति। नद्यः मुकुन्दगीतं श्रुत्वा, तासां प्रवाहः वर्तुलचिह्नितः, कामः शमितः, ताः मुरारिं तरङ्गबाहुभिः आलिङ्ग्य, पद्मानि अर्पयन्ति। वृजगावः सूर्ये चरन्त्यः, रामकृष्णगोपालकैः सह; कृष्णः वेणुं वादयन्, वृक्षाः प्रेम्णा पुष्पितशाखाः उत्तोल्य, छायायाः छत्रं निर्माय, मित्रं कृष्णं छादयन्ति। पुलिन्दस्त्रियः, तासां मुखं स्तनं च, तस्य गायकश्रेष्ठस्य पादरागेण, यः प्रियाणां स्तनं अलङ्कृतवान्, तस्य तृणेषु पतितं लिप्त्वा, तं स्वाङ्गे निवेशयन्ति, तेन प्रेमवेदना शमयन्ति। एष गिरिः हरिदासश्रेष्ठः, रामकृष्णयोः पादस्पर्शात् प्रमुदितः, ताभ्यां गोपालैः सह, जलं, तृणं, मूलं च अर्पयन्, सम्मानं करोति। रामकृष्णौ गोपालकैः सह वनं गच्छन्तौ, तयोः मधुरवेणुनादः सर्वजीवान् मोहयति; चलन्ति स्थिराणि, वृक्षाः प्रमुदिताः, तेषां बन्धनचिह्नानि विस्मृतानि। एवं भगवत्क्रीडां वर्णयन्त्यः गोप्यः तन्मयाः अभवन्। एवं दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे एकविंशतितमोऽध्यायः समाप्तः, यः श्रीमद्भागवतमहापुराणे परमहंसानां शास्त्रम्। यः पुरुषः विषयासक्तः, स आत्मानं न जानाति, न च परं; केवलं देहाय जीवन्, ध्मान्ति इव, तस्य जीवितं व्यर्थम्। एष फलं सर्वोत्तमं न, जनानां आकर्षणाय इव औषधं स्वादु कृत्वा यथा। मर्त्याः जन्मतः इच्छासक्तचित्ताः, जीवने, स्वजनस्नेहे च, यः तेषां दुःखकारणं। ये स्वहितं न जानन्ति, दुःखमार्गे भ्रमन्ति; कथं पुनः बुद्धिमान् तान् तत्र प्रवर्तयेत्। एवं केचित् अविवेकिनः, कुसुमफलप्राप्तौ आसक्ताः, वेदज्ञाः तान् न स्तुवन्ति। ये कामिनः, दीनाः, लोभिनः, मनः कुसुमेषु स्थिरम्, ते पतङ्गा इव अग्नौ पतन्ति, स्वं लोकं न जानन्ति। सखे, मां न जानन्ति, यः हृदिस्थः, यतः जगत् उद्भूतम्; यथा स्तोत्रयज्ञैः असन्तुष्टाः, तेषां दृष्टिः तिमिरैः आच्छन्ना। मम अप्रत्यक्षं भावं न जानन्ति, विषयासक्ताः हिंसासक्ताः चेत्, तेषां यज्ञः न अनुवर्तनीयः। क्रूराः स्वसुखेच्छया, देवपितृभूतयज्ञान् हिंसया प्राप्तपशुभिः कुर्वन्ति। व्यापारी इव, वास्तविकं धनं परित्यज्य, स्वप्नसुखं हृदये कल्पयन्ति, यथा स्वप्नश्रवणं रमणीयम्। रजःसत्त्वतमःस्थिताः, तेषां प्रेयः, ते इन्द्रादीन् देवतान् उपासते, न तु मां यथार्थरूपेण। देवपूजां कृत्वा, 'स्वर्गे रमिष्यामः' इति मन्यन्ते; तस्मात् समाप्ते, पुनः धनं, उच्चजन्मं इच्छन्ति। तेषां मनः पुष्पवाक्यैः व्यग्रं, गर्वात्, लोभात्, मम उपदेशः अपि न रोचते। एते वेदाः त्रिविधा, ब्रह्म, आत्मा, देवता विषयाः; ऋषयः अप्रत्यक्षवाचः, अहम् अपि अप्रत्यक्षवाक्यप्रियः। शब्दब्रह्मा अतिदुर्लभः, प्राणेन्द्रियमनःसंयुक्तः, अनन्तः, अगाधः, गम्भीरः, समुद्रस्य गहनत्वं यथा। सः अनन्तशक्तिब्रह्मणा मया विस्तारितः; प्राणिनां मध्ये शब्दरूपेण दृश्यते, यथा पद्मनालमध्ये सूत्रम्। यथा जालकृत् हृदयात् मुखेन जालं सृजति, एवं प्राणः शब्दयुक्तः आकाशात् उत्पन्नः, मनसा स्पर्शरूपः। सः भगवाञ् छन्दोमयः, अमृतमयः, सहस्रमार्गः; ॐकारात्, व्यञ्जनस्वरशष्करनादयुक्तः, अन्तः स्थितः।