आत्मन्वान् स भगवान् स्वपुरं स्वजनान् च ससर्ज, तान् पूर्वसृष्टान् दृष्ट्वा प्रजापतिं प्रजापतयः स्तुत्वा ऊचुः—"अहो भगवन्, विश्वस्य कर्तः, किमिदं शुभकृत्यम्! यस्मिन्सर्वाः क्रियाः प्रतिष्ठिताः, सह सर्वैः भोजनं कुर्याम।" स ऋषीकेशः, तपसा ज्ञानयोगेन च समाधिसंयुतः, सर्वेषां प्रार्थितान् प्रजाः ससर्ज। तेषां च भगवतः अजोऽपि स्वदेहस्य अंशं ददौ—यद् यत्? ध्यानयोगसमृद्धिं, तपः, ज्ञानं, वैराग्यं च। एवमस्ति, शुक उवाच—शरदृतौ निर्मलजलैः सौरभोत्पन्नपद्मगन्धिभिः सरोभिः, अच्युतः गवां बालकैः सह शीतलवातवने प्रविवेश। वनानि पुष्पिततरूणि भ्रमरगणनिर्घोषितानि, सरित्सरोमध्यगाननिनादितानि, तत्र मधुपतिः सखिभिः सह गोः पालनं कृत्वा वेणुं ववेद। तस्य वेणुनादं श्रुत्वा व्रजयोषितः, या प्रेमावेशकारिणं तद्गीतं श्रुत्वा, काचिदपि कृष्णेन दृष्टा न सन्ती, स्वसखीभ्यः तदनुवर्णयन्ति। तस्याः कृष्णस्य लीलास्मरणे प्रवृत्ताः, राजन्, प्रेमवेगेन बुद्ध्या विक्षिप्ताः, वर्णनं न शेकुः। सः शिखिपिच्छमालिनं, उत्तमं नर्तकाकृति, कर्णयोः कर्णिकारपुष्पभूषितं, पीतवस्त्रधारिणं, वनमाल्यालंकृतं, वेणुस्वरमधुर्यरसं स्वाधीनकर्णरन्ध्रैः पूरयन्तं, गोपालैः परिवृतं, वृन्दावनं स्वपदपद्मैः शोभयन्तं, गीत्याख्यातिं च संप्रापयन्तं प्रविवेश। तस्य वेणुस्वनं सर्वभूतमनः प्रलोभयन्तं व्रजस्त्रियोऽपि श्रुत्वा, तदनुवर्णनेन तत्रैव मनसा लीनाः। गोप्य ऊचुः—"सख्यः, किमपि लोके नेत्रयोः फलमिदं समं नास्ति, यद्व्रजेशयोः सुतौ, सखिभिः सह गाः पालयन्तौ, वेणुना मुखारविन्दं शोभयन्तौ, स्नेहावलोकनैः सन्तुष्टौ, पश्यामः।" "यौ आम्रशाखापल्लवैः, शिखिपिच्छैः, कुमुदकुमुदिन्यालङ्कृतौ, वनपुष्पवस्त्रधारिणौ, गोकुलमध्ये नर्तकौ यथा, गीतगानरतौ, तौ विराजेते।" "भाग्यवन्तमिदं वेणुमेव, यः श्रीदामोदरस्याधरमधुर्यं पिबति, यद् वयं गोप्यः स्पृहयामः; तस्यावशिष्टरसं नद्यः प्राप्य प्रमोदन्ते, जलराशयः कम्पन्ते, वृक्षा अपि वृद्धा इव अश्रूणि स्रवन्ति।" "सखि, वृन्दावनं ख्यातिं वितनुते, यत् देवकीसुतपदाम्बुना पूतं जातम्; तत्र गोविन्दस्य वेणुवादनं दृष्ट्वा मत्सराः मयूराः नृत्यन्ति, गिरिकन्दरस्थाः सर्वे प्राणिनः स्थिरा भवन्ति।" "धन्याः खलु एते मृग्यः अपि, ये नन्दसुतं दिव्यवेषधरं दृष्ट्वा, कृष्णस्य वेणुनादं शृण्वन्त्यः, कृष्णार्पितदृष्टिभिः स्नेहं वहन्त्यः, स्वपत्निभिः सह तं पूजयन्ति।" "कृष्णस्य रूपगुणोत्सवं पश्यन्त्यः, रहस्यमधुरवेणुनादं शृण्वन्त्यः, दिव्यस्त्रियः स्वर्गयानैः समाक्रान्ताः, प्रेमवेगेन विक्षिप्तचित्ताः, स्रग्भिः पतद्भिः, वस्त्रैः स्रंसद्भिः, मूर्च्छिताः।" "धेनवः अपि कृष्णस्य मुखनिःसृतं वेणुस्वरामृतं श्रोत्रैः पिबन्त्यः, स्थिरा भवन्ति; वत्साः स्तन्यपानं विस्मृत्य, नेत्राभ्यां अश्रूणि स्रवन्त्यः, गोविन्दमेव हृदया आलिङ्गन्त्यः इव।" "जननि, पश्य, खलु एते विहङ्गमाः अपि मुनयः; रम्यतरुषाखासु उपविष्टाः, निमीलितलोचनाः, कृष्णस्य गीतं शृण्वन्तः, सर्वं विस्मृत्य स्थिताः।" "नद्यः अपि मुकुन्दगीतश्रवणेन, प्रवाहे चक्रचिह्नैः, कामवशं त्यक्त्वा, तरङ्गभुजैः मुरारिं आलिङ्ग्य, पद्मानि पादयोः न्यस्य, अर्चयन्ति।" "व्रजगावः रामकृष्णयोः सह गवां बालकैः वने चरन्त्यः, कृष्णस्य वेणुनादं शृण्वन्त्यः, वृक्षा अपि प्रेम्णा पुष्पशाखाः उन्नम्य, स्वदेहैः छायां वितन्वन्ति।" "पुलिन्द्यः अपि, याः कृष्णपदधूलिं, या प्रियाणां वक्षसि लिप्ता, तृणेषु पतितां दृष्ट्वा, स्वमुखे स्तनयोः च अङ्कुर्वन्त्यः, कृष्णदर्शनजनितविरहवेदनां शमयन्ति।" "एष गिरिः पश्य, हरिदासवरोऽयं, रामकृष्णपादसंस्पर्शानन्दितः, जलैः, तृणैः, मूलैः च ताभ्यां गोपालैः च सह पूजां करोति।" "रामकृष्णौ वने गाः चालयन्तौ, गोपालकैः सह, मधुरवेणुनादेन सर्वाणि भूतानि मोहितानि; चलन्ति अपि स्थिराणि भवन्ति, वृक्षाः प्रमुदिताः, बन्धनचिह्नानि विसृज्य विस्मयं यान्ति।" एवं भगवानः वृन्दावनचरितं गोप्यः परस्परं कथयन्त्यः, तद्विलासेषु मनसा लीनाः अभवन्। इति श्रीमद्भागवतस्य दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे एकविंशोऽध्यायः समाप्तः। यः पुरुषः विषयासक्तचित्तः, स नात्मानं न परं जानाति; स देहस्य कृते जीवन्, बर्हिरिव केवलं श्वसन्, तस्य जीवनं व्यर्थम्। एष फलप्राप्तिरपि न परमं श्रेयः, केवलं लोकेषु रञ्जनाय प्रोक्ता, यथा औषधं मधुरं कृत्वा सेवनाय प्रेर्यते। जन्मना मनुष्याः विषयेषु, जीविते, स्वजनासक्तचित्ताः, य एते दुःखहेतव एव। ये स्वार्थं न जानन्ति, दुःखपथे भ्रमन्ति; कथं पण्डितः पुनः तान् तमसि प्रवर्तयेत्? एवं केचिन्न बुद्धयः, विमूढमनसः, फलकामानां पुष्पवद् वाक्यं न वदन्ति; वेदज्ञाः हि तद् न स्तुवन्ति। ये रागिणः, दीनाः, लोभिनः, फले न पुष्पेषु एव मनः स्थापयन्ति, ते पतङ्गवत् अग्नौ पतन्ति, स्वं लोकं न जानन्ति। ते मां न जानन्ति, हृदि स्थितं, यतोऽयं विश्वं प्रवर्तते; ये स्तोत्रयज्ञैः अप्यसन्तुष्टाः, तिमिरावृतदृष्टयः इव। मम परोक्षार्थं न वेदित्वा, विषयासक्तचित्ताः हिंसायाम् अनुरक्ताः चेत्, तेषां यज्ञोऽपि न विधीयते। हि, ये क्रूराः, स्वसुखकामाः, देवपितृभूतयज्ञान् हिंसया प्राप्तैः पशुभिः कुर्वन्ति। यथा वणिजः स्वद्रव्यं त्यक्त्वा स्वप्नद्रव्ये मन्यते, तथैव ते स्वप्नसदृशे लोके श्रवणरम्ये फलमाशास्य मनसा रमन्ते। ये रजःसत्त्वतमःस्थिताः, तेषां चेष्टिताः, इन्द्रादीन् देवतान् यजन्ति—not मां यथारूपम्। देवयज्ञैः स्वर्गे सुखं प्राप्य, तत्समाप्तौ भूयः धनाढ्याः कुलीनाश्च भूत्वा इच्छन्ति। एवं पुष्पवाक्यरम्यचित्तानां, गर्वयुक्तानां, अतिलुब्धानां ममोपदेशोऽपि न रोचते। एते वेदाः त्रिविधविभागाः, ब्रह्मात्मदेवताविषयाः; मुनयः परोक्षवदन्ति, अहम् अपि परोक्षप्रियः। शब्दब्रह्माति दुर्ग्राह्यं, प्राणेन्द्रियमनःमयम्, अनन्तम्, अगाधम्, गम्भीरम्, सागरवत् दुस्तराम् इति। एवं भागवते महापुराणे परमं रहस्यं, भगवान्निलयस्य वृन्दावनविहारस्य, गोपीभावस्य, वेदस्य च परमार्थः प्रतिपादितः।