स्नात्वा तु वणिजो मुनयश्च नृपाश्च स्वार्थसिद्धये निर्गताः, यथा सिद्धपुरुषाः कालसमये वर्षनिगृहीतान् स्वदेहान् पुनः प्रार्थयन्ति। आत्मवान् स भगवान् स्वजनानां कृते स्वनगरं च जनान् च ससर्ज; पूर्वं सृष्टान् तान् दृष्ट्वा सर्वे सृष्टिपतिं स्तुत्वा ऊचुः—"भोः जगत्कर्तः, कियत् ते कर्म सम्यक् कृतम्! यस्मिन् सर्वा यज्ञक्रियाः प्रतिष्ठिताः, सहैव भोजनं कुर्याम।" तपसा ज्ञानयोगेन च समाहितः स ऋषीकेशः मुनिश्रेष्ठः इच्छितान् प्रजाः ससर्ज। तेषां च प्रत्येकस्य अजो भगवान् स्वदेहस्य अंशं दत्त्वा—किं तदिति—ध्यानयोगश्रीं तपः, ज्ञानं, वैराग्यं च ददौ। शुक उवाच—एवं शरत्काले विमलसलिलैः सौरभिलसत्पद्मकुलैः साकं, अच्युतः गोपालकैः सह गाः चचार शीतलवातनिवेशिते वने। पुष्पिततरुषु, भ्रमरगुञ्जितेषु, सरित्सरःस्वनितद्विजकूजितेषु च वनेषु, मधुपती सखिभिः सह गोः सञ्चरन् वेणुं ववधे। यदा वृजयोषितः तं वेणुनिनादं श्रुत्वा, यो रतिं प्रबोधयति, ताः काञ्चिदपि कृष्णेन अदृष्टाः सखीभ्यः तद्वर्णयन्त्यः स्म। ताः कृष्णकृत्यानि स्मृत्वा वर्णयितुं प्रचक्रमुः, किन्तु प्रेमवेगेन आकुलचित्ताः सञ्जाताः, न शेकुः प्रवक्तुम्। मयूरपिच्छधारी, नटनवरवपुः, कर्णिकरभूषणकर्णः, पीताम्बरधरः, वनमाल्यलसत्कण्ठः, वेणुरन्ध्रेषु स्वाधरमधुना पूरयन्, गोपालबालकैः परिवृतः, वृन्दावनं प्रविश्य स्वपदाङ्कैः तद्वनं रमणीयं चकार, गीत्या प्रसिद्धिं च ददौ। एवं व्रजस्त्रियः सर्वाः तं वेणुनिनादं श्रुत्वा, सर्वभूतमनः आकर्षकं, तद्वर्णनाय प्रवृत्ताः, तस्मिन्नेव लीनाः सञ्जाताः। गोप्य ऊचुः—"सखे! नेत्राणां फलं परं न विद्यते यत् व्रजपतिसुतौ, सखिभिः सह गोचारयन्तौ, वेणुसंलालितमुखौ, स्नेहावलोकनैः भूषितौ, दृष्ट्वा।" "आम्रशाखाभिः, नवपल्लवैः, पिच्छैः, पद्मकुमुदमालाभिः, वनफूलवस्त्रैः भूषितौ, तौ गोपगणमध्ये नटनवरौ इव प्रबभासतुः, गीतं गायन्तौ।" "कियद्भाग्यं वेणोः, सखे! यः केवलं दामोदरस्याधरमधुना रमते, यन्मधु गोप्यः अपि स्पृहयन्ति; तस्यावशिष्टमधुर्यं सरितः आस्वाद्य हृष्टाः, कम्पमानसलिलाः, वृक्षा अपि वृद्धा इव अश्रूणि स्रवन्ति।" "इदं वृन्दावनं ख्यातिं वितनुते, यतः देवकीसुतपादसलिलेन पूजितम्; गोविन्दं वेणुवादनं दृष्ट्वा, मयूराः मदोन्मत्ताः नृत्यन्ति, सर्वे प्राणी पर्वतशिखरेषु स्थग्नाः भवन्ति।" "धन्याः अपि एते मृग्यः, ये नन्दसुतं शोभायाम् आलोक्य, कृष्णस्य वेणुनिनादं शृण्वन्त्यः, कृष्णसंगिन्यः क्रीडतीव स्नेहदृष्टिभिः सपर्यां कुर्वन्ति।" "कृष्णं रूपचरित्रोत्सवं दृष्ट्वा, तस्य वेणूनिनादं रहस्यमधुरं शृण्वन्त्यः, दिव्यस्त्रियः स्वर्गयानैः, प्रेमवेगेन विमूढचित्ताः, पुष्पमाल्यं स्रंसन्त्यः, वस्त्राणि स्रंसन्त्यः, मूर्च्छिताः पतन्ति।" "गावः अपि, कृष्णमुखनिष्प्रवहद्वेणुमधुपानमश्रुण्वन्, शृङ्गैः उत्थितैः, स्थग्नाः तिष्ठन्ति; वत्साः अपि स्तन्यं मुखे स्थापयित्वा स्थिताः, नेत्रेभ्यः अश्रूणि स्रवन्ति, हृदि गोविन्दं आलिङ्गन्त्यः इव।" "नूनं, मातः, एते विहङ्गमाः अपि मुनयः; शोभनतरुशाखासु उपविष्टाः, क्रीडनं विस्मृत्य, कृष्णस्य गीतं शृण्वन्ति, नेत्राणि निमील्य।" "नद्यः अपि मुकुन्दगीतं शृण्वन्त्यः, प्रवाहवृत्तिभिः चिह्निताः, कामं जिह्वन्त्यः, मुरारिं तटैः आलिङ्गन्त्यः, पादयोः पद्मानि अर्पयन्ति।" "गोव्रज्यायाः गावः, रामेण कृष्णेन च सखिभिः सह, सूर्येण तप्यमानाः, कृष्णस्य वेणुनिनादं शृण्वन्त्यः, वृक्षा प्रेम्णा पुष्पशाखाः उत्थाप्य, छायां वितन्वन्ति।" "पुलिन्द्यः अपि, हरिपादरजसा, यत् प्रियाणां स्तनदेशे लिप्तम्, तद् तृणेषु लब्ध्वा, स्वमुखे स्तनयोः च अङ्कुर्वन्त्यः, तददृष्टकान्तदर्शनजनितप्रेमवेदनां शमयन्ति।" "एष गिरिः अपि हरिदासवरो, रामकृष्णयोः पादस्पर्शानन्दितः, जलैः, तृणैः, मूलैः च ताभ्यां सखिभ्यश्च सम्मानं करोति।" "रामकृष्णौ गाः वनं नयन्तौ, गोपालकैः सह, वेणूनिनादमधुर्येण सर्वाणि भूतानि आकर्षयन्तौ; चलन्ति जीवाः स्थग्नाः, वृक्षा प्रमुदिताः, बन्धनचिह्नानि पतन्ति।" एवं भगवत्क्रीडां वृन्दावनचरणं वर्णयन्त्यः, गोप्यः तत्रैव तस्य लीला-विस्मरणे लीनाः सञ्जाताः। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे परमं हंससंहितायां दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे एकविंशोऽध्यायः समाप्तः। यः पुरुषः विषयेषु आसक्तः, स नात्मानं न परं जानाति; स देहसुखाय एव जीवन्, बर्हिरिव केवलं श्वसन्, तस्य जीवितं निष्फलम्। एष फलोदयः न परमं श्रेयः, केवलं जनानां आकर्षणाय उक्तः, यथा औषधं मधुरं कृत्वा सेवनाय प्रेर्यते। मर्त्याः जन्मतः कामे, जीवने, स्वजनगणे च मनसा आसक्ताः, य एतेषां दुःखहेतवः एव। ये स्वार्थं न जानन्ति, ते दुःखमार्गे भ्रमन्ति; पण्डितः पुनः कथं तान् तमसि पतितान् कर्मपथे प्रवर्तयेत्? एवं केचन बुद्धिहीनाः, विपर्यस्तचित्ताः, न फलकुसुमवर्णनं कुर्वन्ति; वेदवित् अपि तद् न स्तौति। ये कामिनः, दीनाः, लोभिनः, पुष्पेषु एव मनः स्थापयन्ति, ते पतङ्गवत् अग्नौ पतन्ति; न स्वं लोकं जानन्ति। ते मां न जानन्ति, यः हृदयस्थितः, यस्मात् इदं विश्वं प्रवर्तते; यथा स्तोत्रयज्ञैः अप्रसन्नाः, तिमिरावृतदृष्टयः इव। मम अप्रत्यक्षं संकल्पं न जानन्ति, विषयेषु आसक्ताः, हिंसायां रतिं यान्ति चेत्, तेषां यज्ञः अपि न विधीयते। नृशंसाः आत्मसुखकामिनः, देवपितृभूतयज्ञान् हिंसाप्राप्तैः पशुभिः कुर्वन्ति। ते व्यापारीव स्वधनं परित्यज्य स्वप्नसुखं कल्पयन्ति; तद्दृश्यते, श्रवणाय मनोहरं, स्वप्नवत् असारम्। ये रजःसत्त्वतमोगुणेषु स्थिताः, तेषां च ये तान् गुणान् पूजयन्ति, तेन्द्रादीन् देवतान् यजन्ति, न तु मां यथार्थरूपेण। इह देवतान् यज्ञैः पूज्य, ते वदन्ति—"स्वर्गे रमिष्यामः"—स्वर्गे समाप्ते, पुनः पृथिव्यां धनाढ्याः कुलीनाश्च भविष्यामः इति। एवं पुष्पवाक्यरम्यचित्तानां, गर्वातिरेकदुर्बलानां, मद्वचनं अपि न रोचते। एते वेदाः त्रिविधाः, ब्रह्मणि, आत्मनि, देवेषु प्रवृत्ताः; मुनयः अप्रत्यक्षवाचः, अहम् अपि अप्रत्यक्षवागस्मि। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे दशमस्कन्धे पूर्वार्धे एकविंशोऽध्यायः समाप्तः।