राज्ञा तदा सोमरसस्य विनिमयः कृतः, स च पातव्यः सञ्जातः; वयं तु सर्वे श्रीमद्भागवतस्य अमृतरसस्य पानं करिष्यामः। कुतः सोमरसः? कुतः अस्मिन्लोके कथा? कुतः पात्रम्? कुतः महरत्नम्? इति विचिन्त्य ब्रह्मराट् देवताः उपहसन् स्थितवान्। ये भक्त्या रहिताः, तान् स कथामृतं न दत्तवान्; भागवतकथाः सुरेभ्यः अपि दुर्लभाः। राज्ञः मोक्षं दृष्ट्वा ब्रह्मापि विस्मितः अभवत्; सति सत्यलोके अजः तौलिकां बन्धित्वा मोक्षोपायं तौलयामास। अन्यानि ग्रन्थानि लघूनि, अयं तु गुरुत्वेन महत्; अतः सर्वे मुनयः परमविस्मयेन पूरिताः। भागवतशास्त्रं त एव भगवान्न स्वरूपमिव अमन्यन्त; यतः कलौ केवलं पठनश्रवणाभ्यां वैकुण्ठफलस्य साक्षात्प्राप्तिः। एषः सप्ताहेन श्रुतः सर्वथा मोक्षदायकः; पुरा करुणया सनकादिभिः नारदाय प्रोक्तः। यद्यपि एषः ब्रह्मनिष्ठेन दिव्यर्षिणा श्रुतः, तथापि सप्ताहश्रवणस्य विधिः कुमारैः उपदिष्टः। शौनकः उवाच— कथं नारदः, संसारबन्धनात् मुक्तः, सर्वदा सञ्चारी, यज्ञस्थले स्थितैः सह स्नेहं सम्बन्धं वा प्राप्नोतुं शशाक? सूतः उवाच— अहम् इह वः तां भक्तिसंयुक्तां कथां प्रवक्ष्यामि, या मया शुकदेवेन गुह्यतः शिष्यत्वेन समुपलक्ष्य प्रोक्ता। कदाचित् विशालायां पुरी चत्वारः विशुद्धाः मुनयः सत्सङ्गार्थं समागच्छन्; तत्र ते नारदम् अपश्यन्। कुमाराः ऊचुः— हे ब्रह्मन्, किं तव मुखं नीचीकृतम्? किं मनसि संतापः? कुत्र धावसि? कुत्र वा आगतः? त्वं इव धननाशेन शून्यहृदय इव दृश्यसे, सामान्यजनवत्; असङ्गिनः तव एषा दशा न शोभते— कारणम् आख्याहि। नारदः उवाच— अहम् इमां पृथिवीं परमां मन्यन् भ्रमितवान्, पुष्करं, प्रयागं, काशीं, गोदावरीं च दृष्ट्वा। हरिक्षेत्र, कुरुक्षेत्र, श्रीरङ्ग, सेतुबन्धादीनि पुण्यक्षेत्राणि विचरन् अत्र तत्र गच्छन्। किन्तु कुत्रापि मनःसन्तोषदायकं सुखं न प्राप्तवान्; अद्य तु पृथिवी कलेः, अधर्ममित्रस्य, प्रभावेण पीडिता। सत्यं, तपः, शौचं, दया, दानं न विद्यते; दुःखभागिनः जनाः केवलं उदरपूरणाय जीवन्ति, मिथ्यावचनं कुर्वन्ति। जनाः मंदाः, मंदमतयः, भाग्यहीनाः, क्लिश्यमानाः; साधवः विरलाः, कपटसमाविष्टाः, त्यागिनः अपि गृहस्थत्वं कुर्वन्ति। युवत्यः गृहे स्वामिन्यः, श्वशुर्यः उपदेशदातारः, कन्याः लोभेन विक्रीयन्ते, पतिपत्न्योः विरोधः जायते। आश्रमाः म्लेच्छैः बाधिताः, पुण्यनद्यः अपि; दुष्टैः देवालयाः नष्टाः। न योगी, न सिद्धः, न ज्ञानी, न सदाचारवान्; कलेः दावानले सर्वे साधनानि भस्मीकृतानि। ग्रामाः दस्युभिः पीडिताः, द्विजातयः शूलदण्डेन ताडिताः, स्त्रियः विकचकेशाः कामातुराः। एवं कलेः दोषान् दृष्ट्वा अहम् पृथिवीं भ्रमन्, यमुनातटं प्राप्तः, यत्र भगवतः लीलाः जाताः। तत्र अहं अद्भुतं ददर्श, शृणुत— तत्र उपविष्टा कन्या, युवा, क्लान्तचित्ता, दुःखिता। तस्या: पार्श्वे द्वौ वृद्धौ, शयानौ, श्वासार्द्रौ, मूर्च्छिताविव; सा तौ सेवमाना, बोधयितुम् यतमानाऽश्रूण्यवर्तयत्। सा दशसु दिशासु स्वं रक्षकं वीक्षमाणा, स्वस्वरूपं शतशः स्त्रीभिः सेव्यमाना, ताः पुनः पुनः ताम् बोधयितुं प्रयत्नं कुर्वन्ति। एवं दूरतः अहं दृष्ट्वा जिज्ञासया उपसृत्य स्थितवान्; माम् आलोक्य सा युवती उत्थाय, उद्विग्ना, इदं वाक्यम् अब्रवीत्— "भगवन्, कृपया क्षणमत्र तिष्ठ, मम चिन्तां विनुद्य; तव दर्शनमात्रेण सर्वपापं नश्यति। तव बहुवाक्यैः दुःखापगमः स्यात्; महद्भाग्येन तव साक्षात्कारः लभ्यते।" नारदः उवाच— "काऽसि त्वम्? कावौ एते? काः एता: कमललोचनाः स्त्रियः? हे देवि, विस्तारतः दुःखकारणं वद।" सा कन्या उवाच— "अहं भक्तिरिति ख्याता; एते मम पुत्रौ—ज्ञानं वैराग्यं च—कालप्रभावेण वृद्धौ। एता गङ्गाद्याः स्मृत्वा मम सेवायै आगताः; देवैः अपि सेविता सती न मम कल्याणमभूत्। शृणु तपोधन, मम आख्यानम्, यद्यपि प्रसिद्धं, श्रवणेन तव सुखदायकम्। द्राविडदेशे जाताऽहम्, कर्णाटके वृद्धिं प्राप्तवती, महाराष्ट्रगुर्जरेषु केषुचिद् स्थलेषु जीर्णा अभवम्। तत्र कलेः भयंकरप्रभावेण पाखण्डिभिः पीडिता, दीर्घकालं सुतैः सह दुर्बला स्थित्वा। वृन्दावनं पुनः प्राप्तवती, तत्र यौवनमवाप्तवती, उत्तमस्वरूपा कन्या अभवम्। किन्तु मम द्वौ पुत्रौ खिन्नौ, विश्रान्तौ; अस्मात् देशात् अन्यत्र गन्तुं इच्छामि। तौ वृद्धौ जातौ, अहं दुःखेन पीडिता; अहं यौवने स्थिता, पुत्रौ तु वृद्धौ। कथं एषः विपर्यासः जातः, यद्यपि त्रयः वयं सदा सहैव; सामान्यतः माता जीर्णा, पुत्रौ तु युवा भवन्ति। अतः अहं स्वस्य दुःखाय चिन्तार्ता अस्मि; योगनिधे, ज्ञानी, किमिह कारणं स्यात्, तद्वद।