शरदृतौ गोरमृगद्विजस्त्रियः सुमनसोऽपि स्वैः स्वैः पतिभिः समागम्य समृद्धिम् अवापुः, यथा भगवतः क्रियया फलानि जातानि दृश्यन्ते। तदा कमलानि सूर्यस्योदयेन प्रमोदं लब्धानि, निशाकरप्रिया कुमुदानि तु तस्य तेजसा न प्रमोदन्ते, यथा जनाः स्वराज्ये निर्भयाः भवन्ति, चौरसन्निधौ तु तद्विपरीतं भवति। ग्रामेषु नगरेषु च उत्सवैर् इन्द्रियसुखैश्च भूः सस्यसमृद्ध्या शोभमानास्तीर्णा, विशेषतः हरिणः कौशलात्। तत्र वणिजो मुनयः नृपतयश्च स्नात्वा स्वकार्याणि साधयितुं निर्गताः, यथा सिद्धाः कालागमे वर्षधारणया स्वगात्राणि पुनः प्राप्नुवन्ति। स आत्मवान् स्वपुरं प्रजाश्च ससर्ज; तान् पूर्वसृष्टान् दृष्ट्वा प्रजापतिं स्तुत्वा ऊचुः—"भोः जगद्भर्तर्, कियत् ते कर्म महत्! यस्मिन् सर्वाणि कर्माणि प्रतिष्ठितानि, सह भोजनं कुर्मः।" स तु तपसा ज्ञानयोगेन च गाढध्याननिष्ठो हृषीकेशः सर्वेषां वाञ्छितान् जीवांश्च ससर्ज। तेषां प्रतिकं स्वस्य शरीरेणांशं दत्तवान्—तत्र ध्यानयोगसमृद्धिं, तपः, ज्ञानं, वैराग्यं च अजन्यः प्रदत्तवान्। एवं शरदि निर्मले जलसुगन्धिषु सरसिषु अच्युतः सखिभिः सहेदं गोभिः शीतलवातसंवितं वनं प्रविवेश। तत्र पुष्पिततरुवनानि भ्रमरगुञ्जितानि, सरित्सरांसि पक्षिस्वरेण नादितानि, मधुपतिर् गवां सखिभिः सह प्रविश्य वेणुं ववृधे। तस्य वेणुनादं श्रुत्वा, यः प्रेमावेशं जनयति, व्रजस्त्रियः केचन कृष्णेन अदृष्टाः स्वसखिभ्यः वर्णयन्ति स्म। ताः कृष्णकृत्यानुस्मरणात् वर्णयन्त्यः प्रेमवेगेन चित्तविक्लवाः सन्देहं जग्मुः। तत्र कृष्णः शिखिपिच्छमालिनः, नटनवरवपुः, कर्णयोः कर्णिकारपुष्पधारी, पीताम्बरधरः, वनमाल्यलसः, वेणोः छिद्रेषु स्वाधरमधुना पूरयन्, गोपालकैः परिवृतः, वृन्दावनं स्वपदाङ्कितं कृतवान्, गीत्याश्च कीर्तिं वितन्वन् प्रविवेश। एवं वेणुनादः सर्वभूतमनोहरः व्रजस्त्रीभिः श्रुतः, ताः तं वर्णयन्त्यः तस्मिन्नेव लीनाः अभवन्। गोप्य ऊचुः—"सख्यः, नेत्रयोः परमं फलमिदं वयं न जानिमः—यदा व्रजपतिसुतौ सखिभिः सह गोचारणं कुर्वन्तौ, वेणुना मुखारविन्दं विभूषयन्तौ, प्रेमदृष्ट्या स्मांस्तिरस्कुर्वन्तौ, पश्यामः।" तौ आम्रमञ्जरीणि, नवपल्लवानि, शिखिपिच्छानि, कमलकुमुदमाल्यलसौ, वनपुष्पभूषितवसनौ, गोपवृन्दमध्ये नटनवरौ यथा मंचे गायन्तौ शोभमानौ। "एष वेणुः, सख्यः, धन्यतमः; स एव दामोदरस्याधरमधुना पिबति, यदपि गोप्यः स्पृहयन्ति, नद्यः तस्यावशिष्टमधुर्यं प्राप्य हृष्टाः कम्पमानजलाः, वृक्षा अपि वृद्धा इव अश्रूणि मुञ्चन्ति।" "वृन्दावनं ख्यातिं वितनोति, यतः देवकीसुतपदाम्बुना सिक्तम्; तत्र गोविन्दस्य वेणुवादनं दृष्ट्वा मत्सरिणः शिखिनः नृत्यन्ति, गिरिसानुषु सर्वे प्राणिनः स्थिरा भवन्ति।" "एते मृग्यः अपि धन्याः; ते नन्दसुतं विचित्रवेशं दृष्ट्वा, कृष्णवेणुनादं शृण्वन्तः, मृगपतिभिः सह प्रेमदृष्ट्या तं सम्पूजयन्ति।" कृष्णस्य रूपगुणोत्सवमपश्यन्त्यः, वेणुगीतस्य गुह्यसुधां शृण्वन्त्यः, दिव्ययोषितः स्वविमानस्थाः प्रेमवेगेन विमूढचित्ताः, पुष्पमाल्यं स्रंसयन्त्यः, वस्त्राणि मुञ्चन्त्यः, मूर्च्छिताः। गावः कृष्णमुखनिःसृतवेणुगीतामृतं कर्णोत्कर्णितं पिबन्त्यः, स्तब्धाः, वत्साः पयःपानं विस्मृत्य तं गोविन्दं स्नेहनेत्राश्रुभिः पश्यन्त्यः, हृदयं तेन आलिङ्गन्त्य इव तिष्ठन्ति। "जननि, एते वनपक्षिणः अपि मुनयः; ते रम्यशाखासु स्थित्वा, कृष्णवेणुगीतं नयनानि निमील्य शृण्वन्ति, सर्वं विस्मृत्य।" "नद्यः मुकुन्दगीतं श्रुत्वा, प्रवाहे चक्रचिह्नैः, तं मुरारिं तरङ्गभुजाभिः आलिङ्ग्य, पदयोः कमलानि अर्पयन्ति।" वृजगावः रामकृष्णसहिताः सूर्येण तप्ताः, कृष्णवेणुवादनं शृण्वन्त्यः, वृक्षा प्रेम्णा पुष्पशाखाभिः छायां वितन्वन्ति, स्वदेहं छत्रत्वेन प्रसार्य सखायं छादयन्ति। पुलिन्द्यः गीतवरेन्द्रस्य पादरजसा मुखस्तनौ लिप्त्वा, यत् तदीयानां प्रियाणां स्तनान् अलङ्कृत्य तृणेषु पतितं, तदङ्कं स्वाङ्गे विन्यस्य, दृष्ट्वा तं प्रेमदाहं शमयन्ति। "एष गिरिः हरिदासवरो, रामकृष्णपादस्पर्शानन्दितः, ताभ्यां गोभिः सखिभिश्च सह सलिलं तृणानि मूलानि च समर्प्य पूजां करोति।" रामकृष्णौ गोपालकैः सह गवां पुरतः वनं चरन्तौ, मधुरवेणुनादेन सर्वाणि सत्त्वानि मोहितानि; चलन्ति स्थावराणि, वृक्षा हृष्टाः, बन्धनचिह्नानि विस्मृत्य पतन्ति। एवं भगवतश्चेष्टितानि वर्णयन्त्यः गोप्यः तत्रैव लीनाः अभवन्। इति श्रीमद्भागवतमहापुराणे दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे एकविंशोऽध्यायः समाप्तः। शुक उवाच—इदानीं विषयासक्तः पुरुषः आत्मानं न वेत्ति, नापि परमात्मानं; स देहस्य कृते वायुसंयमवत् प्राणान् नयन् निष्फलं जीवितं यापयति। इदं कर्मफलमपि न परं श्रेयः, केवलं लोभाय प्रकीर्त्यते, यथा औषधं मधुरं कृतम् उपयोजनाय। जन्मनः प्रभृति मर्त्याः कामेषु, प्राणेषु, स्वजनगणे च मनसा आसक्ताः, त एव तेषां दुःखहेतवः। ये स्वहितं न जानन्ति, ते दुःखमार्गे भ्रमन्ति; कः पण्डितः तान् पुनः तमसि पतितेषु कर्मसु प्रवर्तयेत्? एवं केचिद् अविवेकिनः, विपरीतबुद्धयः, पुष्पवत् कर्मफलं न वर्णयन्ति, वेदवित् तु तद् न स्तौति। ये कामिनः कृपणाः लोभिनश्च, पुष्पेषु मनो निष्क्षिप्य फलमज्ञाय, पतङ्गवत् अग्निं प्रति धावन्ति, स्वं लोकं न वेत्ति। "प्रिय, माम् आत्मस्थं जगदुत्पत्तिकारणं न जानन्ति; यथा स्तुत्यकर्मसु तृप्तिम् अचिन्त्य, कुहकधूमेन दृष्टिम् आवृत्य।" मम परोक्षं भावं न बोधयन्तः, विषयेषु सक्ताः, हिंसायाम् अनुरागं कुर्वन्ति चेत्, तेषां यज्ञोऽपि न विधीयते। हिंस्राः स्वसुखकामिनः, देवपितृभूतयज्ञान् पशुहिंसायैः कुर्वन्ति। ते धनिनः स्वप्नलाभं प्राप्य, सत्यम् उत्सृज्य, स्वप्नसुखमिव श्रुतिसुखं मन्यन्ते। ये रजोगुणसत्त्वतमोभिः स्थिताः, तेषां च ये भक्ताः, तेन्द्रादिदेवान् उपासते, माम् तु यथार्थरूपेण न भजन्ति।