शुकदेवः एवम् आख्यातवान्— शरदृतौ चन्द्रमाः ताराभिः परिवृतः व्योम्नि अखण्डमण्डलः दीप्तिमान् आसीत्, यथा श्रीकृष्णः पृथिव्यां वृश्णिवंशेन सहितः शोभायमानः। तत्र जनाः पुष्पगन्धयुक्तया शीतोष्णया वनवायुणा आलिङ्गिताः दुःखानि विस्मृत्य सुखम अनुभवन्; किन्तु गोप्यः, येषां हृदयं कृष्णेन अपहृतम्, तु तस्माद् दुःखात् विमुक्ताः न अभवन्। शरदि स्वैः स्वैः पुरुषैः अन्वेष्यमाणाः गावः, मृगाः, पक्षिणः, स्त्रियः, पुष्पवन्तः वृक्षाः समृद्धिम् अयाचन्, यथा फलं भगवतः कर्मणा जायते। सूर्यस्य उदये पद्मानि मुदितानि अभवन्, निशापुष्पाणि तु न, यथा जनाः नृपस्य सन्निधौ निर्भयाः भवन्ति, चौराणां सन्निधौ तु न। नगरग्रामेषु उत्सवैर् इन्द्रियसुखैः समन्विताः पृथिवी पक्वधान्यैः समृद्धा आसीत्, विशेषतः हरिणः कलायाः कारणात्। वणिजः, ऋषयः, राजानः स्नात्वा स्वकार्याणि अन्वेष्टुम् निर्गच्छन्, यथा सिद्धाः कालागमे वर्षाभिः निरुद्धाः स्वदेहं अन्वेष्टुम् यान्ति। आत्मवान् सः स्वजनाय स्वपुरं सृजितवान्; पूर्वं सृष्टान् दृष्ट्वा, ते प्रजापतिं स्तुतवन्तः। अहो, जगत्कर्तः, तव कर्म किम उत्तमम्! यस्मिन् सर्वयज्ञाः प्रतिष्ठिताः, सह भोजनं कुर्मः। तपसा, ज्ञानेन, योगेन च गम्भीरध्यानसमाहितः हृषीकेशः, ऋषिसारः, इच्छिताः प्रजाः सृजितवान्। तेषु प्रत्येकं अजः स्वदेहस्य अंशं दत्तवान्— तत्र किम्? ध्यानयोगसंपदा, तपः, ज्ञानम्, वैराग्यं च। शुकः पुनः उक्तवान्— एवं शरदि, निर्मलजलैः, प्रस्फुटितपद्मगन्धयुक्तया, अच्युतः गोपालकैर् गोभिः सह शीतलवायुसंयुक्तं वनं प्रविष्टवान्। पुष्पितवृक्षवनानि, भृङ्गनिनादितानि, सरित्सरोवराणि पक्षिस्वरेण गुञ्जितानि, तत्र मधुनाथः गोपालकैः सह गोः पालनं कृत्वा वेणुं वादितवान्। व्रजस्त्रियः तस्य वेणुनिनादं श्रुत्वा, यः प्रेमं जाग्रयति, ताः अपि कृष्णेन अदृष्टाः सखीभ्यः वर्णयितुम् आरब्धवन्त्यः। ताः कृष्णकृत्यानि स्मृत्वा वर्णयितुम् आरभन्त, राजन्, किन्तु प्रेमवेगेन मनः विक्षिप्तं जातं, ताः वाक्यं न पूर्णं कर्तुं शेकुः। मयूरपिच्छधारी, नृत्यश्रेष्ठरूपधारी, कर्णिकारकुसुमैः श्रोत्रयोः, पीतवस्त्रैः, वनमालया भूषितः, वेणुच्छिद्रेषु अधरामृतं पूरयन्, गोपालकैः परिवृतः, वृन्दावनं प्रविष्टवान्, तस्य पादचिह्नैः तं वनं रम्यं कृत्वा, गीत्या प्रसिद्धं च। राजन्, वेणुनादः सर्वजीवान् मोहयन्, सर्वव्रजस्त्रियः श्रुत्वा, तं वर्णयन्त्यः तत्र तत्र तस्य वेणुनादे लीनाः अभवन्। गोप्यः उचुः— हे सखी, नेत्रयोः फलं किं अपि श्रेष्ठं न जानिमः, यत् व्रजनाथस्य द्वयोः पुत्रयोः, गोपालकैः सह गोपालनं कुर्वतोः, वेणुनालिकायाः मुखे शोभायमानयोः, प्रेमपूर्णदृष्ट्या वीक्ष्यमाणयोः दर्शनम्। आम्रशाखाभिः, तृणपल्लवैः, मयूरपिच्छैः, पद्मनीलमालाभिः भूषितौ, वनपुष्पवस्त्रधारिणौ, गोपालसमाजे मध्यम् नृत्यकौ यथा, गीतं गायन्तौ दीप्तिमन्तौ। सखी, वेणुः किम् भाग्यवान्, यः दामोदरस्य अधरामृतं पिबति; यत् गोप्यः अपि इच्छन्ति, नद्यः तस्य अवशेषमधुर्यं प्राप्य मुदिताः, जलानि कम्पमानानि, वृक्षाः अश्रूणि स्रवयन्ति, वृद्धानां इव। सखे, वृन्दावनं पृथिव्यां प्रसिद्धिं वितनुते, यत् देवकीपुत्रस्य पादोदकेन पूतं; गोविन्दस्य वेणुवादनं दृष्ट्वा, मत्तमयूराः नृत्यन्ति, पर्वतपृष्ठे सर्वजीवाः स्थिरीभवन्ति। धन्याः अपि मृग्यः, ये नन्दपुत्रं अद्भुतवेषधारिणं दृष्ट्वा, कृष्णस्य वेणुनादं श्रुत्वा, कृष्णं प्रेमदृष्ट्या पूजयन्ति। कृष्णस्य रूपं, आचारः, नेत्रोत्सवः; तस्य वेणुनादं श्रुत्वा, दिव्यरथस्थाः देवाङ्गनाः, प्रेमवेगेन मनः विक्षिप्ताः, पुष्पमालाः पतिताः, वस्त्राणि स्रस्तानि, मूर्च्छिताः अभवन्। गावः, कृष्णस्य मुखात् वेणुनादामृतं श्रोत्रैः पिबन्त्यः, स्थिराः अभवन्; बाला मुखे पयः धृत्वा स्थिता, नेत्रे अश्रूणि, गोविन्दं हृदयेन आलिङ्गन्त्यः इव अपश्यन्। माता, वनस्थाः पक्षिणः अपि धन्याः ऋषयः; सुन्दरवृक्षशाखासु उपविष्टाः, कृष्णस्य वेणुनादं श्रोत्रैः श्रुत्वा, नेत्राणि निमील्य, सर्वं विस्मृत्य स्थिताः। नद्यः मुकुन्दगीतं श्रुत्वा, प्रवाहे वर्तुलानि, कामः शान्तः, तरङ्गभिः मुरारिं आलिङ्गन्त्यः, पादयोः पद्मानि अर्पयन्त्यः। व्रजगावः, रामकृष्णयोः, गोपालकैः सह, सूर्येण तप्ताः, कृष्णस्य वेणुवादनं दृष्ट्वा, वृक्षाः प्रेम्णा पुष्पशाखाः उत्थाप्य, तं मित्रं छायायाः छत्रं यथा वितनुः। पुलिन्दस्त्रियः, तस्य गायकस्य पादकम्, यत् प्रियाणां स्तन्ये लिप्तम्, तृणे अवशिष्टम्, तेन मुखं स्तनं च लिप्त्वा, कृष्णदर्शनजनितं प्रेमदाहं शमयन्ति। एष गिरिः, हरिसेवकश्रेष्ठः, रामकृष्णयोः पादस्पर्शेन मुदितः, ताभ्यां गोभिः गोपालकैः च सह, जलं, तृणं, मूलानि अर्पयन्, पूजां करोति। रामकृष्णौ गोपालकैः सह वनं गच्छन्तौ, गोपालनं कुर्वन्तौ, मधुरवेणुनादः सर्वजीवान् मोहयति; चलन्ति स्थिराणि, वृक्षाः हर्षिताः, बन्धनचिह्नानि विस्मृत्य पतन्ति। एवं भगवतः वृन्दावनचरितानि वर्णयन्त्यः गोप्यः, स्वसखीभिः संवादं कुर्वन्त्यः, तस्य क्रीडायां लीनाः अभवन्। एवं एकविंशतितमः अध्यायः प्रथमभागे दशमस्कन्धस्य श्रीमद्भागवतमहापुराणे, परमहंसशास्त्रे, समाप्तः। यः इन्द्रियविषये लीनः, आत्मानं न जानाति, न च उत्तमं; केवलं देहाय जीवन्, ध्मान्तः इव, तस्य जीवनं व्यर्थम्। एष कर्मफलः जनानां न परमहितम्, किन्तु तेषां आकर्षणाय उक्तम्, यथा औषधं मधुरं कृत्वा सेवनाय प्रेर्यते। मर्त्याः जन्मतः कामेषु, जीवने, स्वजनसक्ताः भवन्ति, यः दुःखस्य कारणम्। यः स्वहितं न जानाति, दुःखमार्गे भ्रमन्, कथं बुद्धिमान् तं पुनः तत्र अन्धकारयुक्ते कर्मे नियोजयेत्? एवं, ये बुद्धिहीनाः, भ्रान्तचित्ताः, फलप्राप्तिकथां न वदन्ति; वेदविदः तु तां न स्तुवन्ति। ये कामिनः, दीनाः, लोभिनः, पुष्पे स्थिरचित्ताः, फले न, अग्निम् पतङ्गाः इव, स्वं लोकं न जानन्ति। सखे, मां न जानन्ति, यः हृदये स्थितः, यस्मात् जगत् उत्पन्नम्; यथा स्तुत्ययज्ञैः असंतुष्टाः, कुह्येण दृष्टिः युक्ताः। मम अप्रत्यक्षं अभिप्रायं न जानन्ति, इन्द्रियविषये लीनाः, हिंसासक्तिं यदि कुर्वन्ति, तर्हि तेषां यज्ञः अपि न विधीयते। निष्क्रूराः, स्वसुखकामाः, देवपितृभूतयज्ञं हिंसायाः प्राप्तैः पशुभिः कुर्वन्ति। एवं शुकदेवः श्रीमद्भागवते वर्णयति— कृष्णस्य वृन्दावनविहारः, गोप्यः तस्य लीला-वर्णनाय लीनाः, सर्वजीवानां कृष्णमयः प्रेमावेशः, तथा धर्मस्य तत्त्वं, यज्ञस्य अभिप्रायः, आत्मज्ञानस्य महत्त्वं च।