शरद्काले आकाशः निर्मलः, शुद्धताराभिः सुसंयुतः, तद्वद् गुणयुक्तचित्तः ब्रह्मनादस्यार्थं प्रतिपद्यते। तत्र चन्द्रमाः तारागणैः परिवृतः, अखण्डमण्डलरूपेण दिवि दीप्तिमान् आसीत्, यथा कृष्णः वृष्णिवंशेन पृथिव्यां विराजमानः। वनस्पर्शं समाश्लिष्य, या वातः शीतोष्णः च पुष्पगन्धयुक्तः, तस्याः स्नेहेन जनाः दुःखं त्यजन्ति; किन्तु गोप्यः, येषां हृदयं कृष्णेन हरितम्, ताः दुःखं न त्यजन्ति। शरदृतौ गोः, मृगः, पक्षिणः, स्त्रियः, पुष्पवन्तः वनस्पतयः स्वैः पुरुषैः अन्वेष्टव्याः, तद्वद् फलं भगवतः कर्मणः। कमलानि सूर्यस्योदयेन प्रमुदितानि, निशाकरः कुवलयः तु न प्रमुद्यन्ते; यथा जनाः राज्ञः सन्निधौ निर्भयाः, चौराणां सन्निधौ तु न। नगरग्रामेषु उत्सवैर् इन्द्रियसुखैः च पृथिवी समृद्धफलेन शोभते, हर्याः कलासु विशेषतः। वणिजः, ऋषयः, राजानः स्नानं कृत्वा स्वार्थाय प्रयान्ति, यथा सिद्धाः कालागते वर्षेण निरुद्धाः स्वदेहं अन्विष्यन्ति। स आत्मवान् स्वजनाय स्वनगरं निर्माय, पूर्वसृष्टान् दृष्ट्वा, सृष्टिपतिं स्तुवन्ति। “हा जगत्कर्तः, तव कर्म उत्तमम्! यस्मिन् सर्वयज्ञाः स्थापिता, सह भोजनं कुर्याम।” तपसा ज्ञानयोगेन च गाढध्यानस्थितः हृषीकेशः, ऋषिर् ऋषीणां, इच्छितान् प्रजाः सृष्टवान्। तेषु तेषु अजातः स्वदेहस्य अंशं दत्तवान्—किम्? ध्यानयोगसंपद् तपः ज्ञानं वैराग्यं च। शुकः उवाच—एवं शरदृतौ, निर्मलजलसुगन्धिकमलैः सहिते, अच्युतः गोपैः गोभिः च सह वातशीतलवनं प्रविष्टः। वनानि पुष्पिततरुभिः, भ्रमरसमूहैः गुञ्जितानि, सरित्सरोभिः पक्षिस्वरैः निनादितानि; तत्र मधुनाथः गोपसङ्घेन सह गोवर्धनं प्रविश्य, वेणुं वादयति। व्रजस्त्रियः कृष्णस्य वेणुनादं श्रुत्वा, या प्रेमाविष्कारकरः, ताः तं दृष्ट्वा न, सखिभिः वर्णयन्ति। ताः कृष्णकृत्यान् स्मरन्त्यः वर्णनं आरभन्ते; किन्तु राजन्, प्रेमवेगात् मनः विक्षिप्तं, ताः वाक्यं न पूर्णयन्ति। मयूरपिच्छधारी, नर्तकश्रेष्ठरूपः, कर्णिकारेण युक्तः, पीतवासाः, वनमालया भूषितः, वेणुं स्वोष्ठामृतपूरितं कृत्वा, गोपसङ्घेन सह वृन्दावनं प्रविश्य, स्वपदाङ्कैः तं रम्यं कृतवान्, गीतैः प्रसिद्धं च। राजन्, तस्य वेणुनादः सर्वजीवान् आकर्ष्य, व्रजस्त्रियः श्रुत्वा, वर्णयन्त्यः तत्र मग्नाः अभवन्। गोप्यः उचुः—“सख्यः, नेत्राणां परमं फलम् अस्माकं ज्ञातं नास्ति, यद् व्रजेशस्य द्वौ पुत्रौ, गोपसङ्घेन सह गोपाल्यं कुर्वन्तौ, वेणुनादेन मुखं शोभयन्तौ, प्रेमदृष्टिभिः अलंकृतौ, दृश्यन्ते।” आम्रशाखाभिः, कोमलपत्रैः, मयूरपिच्छैः, कमलकुवलयमालाभिः भूषितौ, वनपुष्पवस्त्रधारी, गोपसङ्घमध्ये नर्तकौ इव गायतः दीप्तिमन्तौ। “सख्यः, वेणुः भाग्यवान्, यः केवलं दामोदरस्य ओष्ठामृतं भुङ्क्ते; यद् गोप्यः अपि इच्छन्ति, नद्यः तस्य शेषरसं पिबन्त्यः प्रमुद्यन्ते, जलानि कम्पन्ते, वृक्षाः अश्रुं मुञ्चन्ति। वृन्दावनं पृथिव्यां कीर्तिं वितनुते, देवकीसुतपादोदकं तत्र पतितम्; गोविन्दं वेणुवादकं दृष्ट्वा, मयूराः नृत्यन्ति, सर्वजीवाः गिरीशिखरे स्थिराः भवन्ति।” “धन्याः अपि मूढा मृग्यः, नन्दसुतं अद्भुतवेशं दृष्ट्वा, क्रीडामृगैः सह वेणुस्वनं श्रुत्वा, प्रेमदृष्ट्या पूजां कुर्वन्ति। कृष्णं दृष्ट्वा, यस्य रूपं आचारः च नेत्रोत्सवः, वेणुगीतं श्रुत्वा, दिव्यस्त्रियः विमानैः प्रेमवेगेन मूढचित्ताः, पुष्पमालाः पतन्ति, वस्त्राणि स्रंसन्ति।” “गाः, कृष्णमुखनिसृतवेणुगीतामृतं कर्णैः पिबन्त्यः, स्थिराः तिष्ठन्ति; वत्साः मुखे पयः स्थगयन्ति; अश्रुभिः नेत्रे, गोविन्दं पश्यन्त्यः हृदयं आलिङ्गन्ति। अत्र वनपक्षिणः अपि धन्याः ऋषयः, सुमनोहरवृक्षशाखासु स्थित्वा, वेणुगीतं मीलिताक्षैः श्रुत्वा, सर्वं विस्मरन्ति।” नद्यः मुकुन्दगीतं श्रुत्वा, प्रवाहः चक्रचिह्नितः, कामः शमितः, तरङ्गबाहुभिः मुरारिं आलिङ्ग्य, कमलानि पादयोः समर्पयन्ति। व्रजगाः रामकृष्णसहिताः सूर्येण चरन्त्यः, कृष्णः वेणुं वादयति; वृक्षाः प्रेम्णा पुष्पशाखाः उत्तोल्य, स्वदेहं छत्ररूपेण विस्तार्य, मित्रं छायां ददाति। पुलिन्दस्त्रियः, यस्य मुखवक्षः कृष्णपादरजः, यद् प्रियाणां वक्षः आलिङ्ग्य तृणेषु पतितम्, तं स्वाङ्गे समर्प्य, कृष्णदर्शनजं प्रेमवेदनं शमयन्ति। अयं गिरिः हरिसेवकश्रेष्ठः, रामकृष्णपादस्पर्शेन प्रमुदितः, तेषां गोपगणस्य गवां च जलं, तृणं, मूलं च समर्पयति। रामकृष्णौ गोपसङ्घेन सह गाः वनं नयन्तौ, मधुरवेणुनादेन सर्वजीवान् मोहयन्तौ; चलन्ति जीवाः स्थिराः, वृक्षाः हर्षिताः, बन्धचिह्नानि विस्मरणं यान्ति। एवं भगवत्क्रीडां वर्णयन्त्यः गोप्यः तस्य क्रीडायाम् आत्मानं मग्नाः अभवन्। एवं एकविंशतितमोऽध्यायः प्रथमभागे दशमस्कन्धे श्रीमद्भागवते महापुराणे, परमहंसशास्त्रे, समाप्तः। इन्द्रियविषये मग्नः आत्मानं वा परं वा न जानाति; केवलं देहाय जीवन्, यथा निःश्वसन् बलाकः, तस्य जीवितं व्यर्थम्। एष कर्मफलः न परमं हितं, लोकानां आकर्षणाय एव उक्तः, यथा औषधं स्वादु कृत्वा सेवनाय प्रेर्यते। जन्मतः मृत्युलोकाः मनसा कामे, जीवने, स्वजनसंग्रहे च आसक्ताः, त एव दुःखहेतवः। ये स्वहितं न जानन्ति, दुःखमार्गे भ्रमन्ति; कः पण्डितः तान् पुनः तस्मिन् तमोबद्धे कर्मे नियोजयेत्? एवं केचित् बुद्धिहीनाः, भ्रमितमनसः, पुष्पवत् कर्मफलं न वर्णयन्ति; वेदविदः तं न स्तुवन्ति। कामिनः, दीनाः, लोभिनः, पुष्पे मनः स्थापयन्ति, फले न; तैः अग्निमुखे पतङ्गाः इव, स्वं लोकं न जानन्ति। स्नेहप्रियः, माम् हृदये स्थितं न जानाति, यस्मात् इदं जगत् उत्पन्नम्; यथा स्तोत्रयज्ञैः तृप्तिं न प्राप्ताः, तैः तुषारबद्धदृष्टिः इव। मम अप्रत्यक्षार्थं न ज्ञात्वा, इन्द्रियविषये आसक्ताः, हिंसासक्तिं यदि कुर्वन्ति, तर्हि यज्ञः अपि तेषां न विधीयते।