शरदृतौ समुद्रः शान्तः तिष्ठति, यथा मुनिः सर्वगतिṣu निरुद्धेषु आत्मनि पूर्णतया लीनः भवति। कृषकाः दृढकटकैः क्षेत्रेभ्यः जलं निष्कर्षन्ति, यथा योगिनः प्राणबलैः ज्ञानप्रवाहं नियंत्र्य तं स्वाधीनं कुर्वन्ति। शरद्सूर्यकिरणैः उत्पन्नं तापं चन्द्रः जीवेषु अपाकरोति, यथा मुकुन्दः व्रजस्त्रियः देहाभिमानजनितं दुःखं निवारयति। नभः शरदि निर्मलम्, शुद्धताराभिः पूर्णम् दृश्यते, यथा सात्त्विकमना ब्रह्मनादस्य अर्थं अवलोकयति। शरदृतौ चन्द्रः तारा-समूहैः परिवृतः, अखण्डमण्डलः आकाशे दीप्तिमान् आसीत्, यथा कृष्णः वृष्णिवृन्दैः परिवृतः पृथिव्यां प्रकटितः आसीत्। जनाः वनसमीरं, यः समशीतोष्णः पुष्पगन्धयुक्तः, आलिङ्ग्य दुःखं त्यजन्ति; किन्तु ताः गोप्यः यस्य हृदयम् कृष्णेन हरितम्, ताः दुःखं न त्यजन्ति। शरदि गोव्रज्याः, मृगाः, पक्षिणः, स्त्रियः, पुष्पवनानि स्वैः पुरुषैः अन्वेष्यमाणानि, यथा भगवतः कर्मभिः फलोत्पत्तिः। पद्मानि सूर्यस्य उदयेन हर्षितानि, रात्रौ विकसन्ति कुमुदानि तु न हर्षितानि; यथा जनाः राज्ञः सन्निधौ निर्भयाः, चौराणां सन्निधौ तु न। ग्रामेषु, नगरेषु, उत्सवैः, इन्द्रियसुखैः, पृथिवी समृद्धफलेन शोभते, विशेषतः हर्याः कलाभिः। व्यापारी, ऋषयः, राजानः स्नानं कृत्वा स्वकार्याय प्रयान्ति, यथा सिद्धाः कालसमये वर्षनिरोधात् स्वदेहं अन्वेषन्ति। सः आत्मवान् स्वपुरं सृजति, तत्र जनान् अपि; पूर्वसृष्टान् दृष्ट्वा, तैः सृष्टिपतिः स्तूयते। "हा लोकसृजन्, किम् उत्तमं कर्म ते! यस्मिन् सर्वयज्ञाः संस्थिताः, सह भोजनं कुर्याम।" तपसा, ज्ञानेन, योगेन, गाढध्यानेन हृषीकेशः, मुनीनां श्रेष्ठः, इच्छितान् प्रजाः सृजति। तेषु प्रत्येकं अजः स्वदेहस्य अंशं ददाति—यत् तत्? ध्यानयोगसंपदः, तपः, ज्ञानं, वैराग्यं च। एवं शरदि, शुद्धजलैः, पुष्पितपद्मगन्धयुक्तैः, अच्युतः गोपालकैः गोभिः सह शीतसमीरवने प्रविशति। पुष्पिततरुवने, भ्रमरगुञ्जिते, सरित्सरोभिः पक्षिस्वरयुक्ते, मधुकरनाथः सखा-गोपालकैः गोसञ्चारणं कृत्वा वेणुं वादयति। व्रजस्त्रियः तं वेणुस्वरं श्रुत्वा, यः प्रेमोद्बोधकः, अपश्यन्त्यः कृष्णं, सखीभ्यः वर्णयन्ति। ताः कृष्णकृत्यानि स्मृत्वा वर्णनं आरभन्ते, किन्तु प्रेमवेगात् चित्तं विह्वलम्, ताः वाक्यं न अनुवर्तयन्ति। मयूरपिच्छधारी, नृत्यश्रेष्ठरूपधारी, कर्णिकारपुष्पैर्युक्तः, पीतवस्त्रः, वनमालया शोभितः, वेणुच्छिद्रेषु अधरामृतं पूरयन्, गोपालकैः परिवृतः, वृन्दावनं प्रविशति, तत्र स्वपदचिह्नैः रमणीयं करोति, गीतैः प्रसिद्धं। तस्य वेणुस्वरः सर्वजीवान् मोहयति, व्रजस्त्रियः तं श्रुत्वा वर्णयन्त्यः तत्र लीनाः भवन्ति। गोप्यः वदन्ति—"हे सखी, नेत्राणां परमं फलम् अस्माकं न ज्ञातम्—व्रजेश्वरयोः पुत्रयोः गोपालकैः सह गोसञ्चारं पश्यन्त्यः, वेणुनिर्मितमुखमण्डलम्, प्रेमदृष्टिप्राप्तम्।" आम्रशाखायुक्ते, कोमलपत्रैः, मयूरपिच्छैः, पद्मकुमुदमालाभिः, वनपुष्पवस्त्रैः शोभितौ, तौ गोपालसमुदाये नर्तकावत् गीतं गायतः दीप्तिमन्तौ। "एष वेणुः, सखि, सौभाग्यवत्—दामोदरस्य अधरसुधां केवलं सः भुङ्क्ते, यां गोप्यः अपि इच्छन्ति; नद्यः तस्य अवशेषरसं पिबन्त्यः हर्षिताः, जलं कम्पयन्त्यः, वृक्षाः अश्रूणि स्रजन्ति।" "सखि, वृन्दावनं पृथिव्यां कीर्तिं प्रसारयति, देवकीपुत्रस्य पदजलं तत्र पतितम्; गोविन्दं वेणुवादनं पश्यन्त्यः, मयूराः नृत्यं कुर्वन्ति, पर्वतानि स्थिराणि भवन्ति।" "धन्याः अपि मृग्यः, नन्दपुत्रस्य अद्भुतवेशं पश्यन्त्यः, वेणुस्वरं श्रुत्वा कृष्णसखैः सह, प्रेमदृष्ट्या पूजनं कुर्वन्ति।" "कृष्णं पश्यन्त्यः, यः रूप-आचारयोः लोचनोत्सवः, तस्य वेणुस्वरेण, दिव्यस्त्रियः विमानस्थाः, प्रेमव्याकुलचित्ताः, पुष्पमालाः स्रस्ताः, वस्त्राणि विमुक्तानि, मूर्च्छिताः।" गाः, गोविन्दस्य मुखात् वेणुसुधां श्रोत्रैः पिबन्त्यः, स्थिराः तिष्ठन्ति; वत्साः मुखे स्तन्यं स्थापयन्ति, नेत्रे अश्रुभिः पूर्णं, हृदयेन गोविन्दं आलिङ्गन्ति इव। "जननि, वनस्थाः पक्षिणः अपि धन्याः—सुन्दरवृक्षशाखासु स्थित्वा, कृष्णवेणुस्वरं श्रोतुम्, नेत्राणि निमील्य, सर्वं विस्मरन्ति।" नद्यः मुकुन्दगीतं श्रुत्वा, प्रवाहे चक्रचिह्नयुक्ताः, कामं शमयित्वा, तरङ्गबाहुभिः मुरारिं आलिङ्गन्ति, पद्मानि तस्य पादयोः अर्पयन्ति। व्रजगाः, रामसखैः सह सूर्ये चरन्त्यः, कृष्णं वेणुं वादयन्तं पश्यन्ति; वृक्षाः प्रेम्णा पुष्पशाखाः उत्थाप्य, देहं छत्रवत् विस्तारयन्ति सखायं छादयन्ति। पुलिन्दस्त्रियः, तस्य गायकस्य चरणारुणं, यत् प्रियाणां स्तनं अलङ्कृतम्, तृणे शेषितम्, मुखे स्तन्ये च लिप्तं कृत्वा, तं दृष्ट्वा प्रेमवेदनां शमयन्ति। "एष गिरिः, हरिसेवकः श्रेष्ठः—रामकृष्णपादस्पर्शेन हृष्टः, तेषां गोपालानां गवां च जलं, तृणं, मूलानि अर्पयति।" रामकृष्णौ गोपालकैः सह वनं गाः नयन्तौ, मधुरवेणुनादैः सर्वजीवान् मोहयन्तौ; चलन्ति जीवाः स्थिराः भवन्ति, वृक्षाः हर्षिताः, बन्धनचिह्नानि विस्मृत्य पतन्ति। एवं व्रजविहारिणः भगवतः कृत्यवर्णनं कुर्वन्त्यः गोप्यः, तस्य लीलासु लीनाः भवन्ति। एवं एकविंशतितमः अध्यायः प्रथमभागे दशमस्कन्धस्य श्रीमद्भागवते महापुराणे, परमहंसशास्त्रे, समाप्तः। विषयेषु लीनः जनः आत्मानं वा परं वा न जानाति; देहाय जीवन्, दम्पिणि इव श्वसन्, तस्य जीवितं व्यर्थम्। एष फलप्राप्तिः न परमं हितम्, जनान् आकर्षयितुं वर्ण्यते, यथा औषधं स्वादु कृत्वा सेवनाय प्रेर्यते। मर्त्याः जन्मतः इच्छासक्तचित्ताः, जीवने, स्वबन्धुषु च, यत्र तेषां दुःखस्य कारणम्। ये स्वहितं न जानन्ति, दुःखमार्गे भ्रमन्ति; कः पण्डितः तान् पुनः तस्मिन्ध्वान्तयुक्ते कर्मणि नियोजयेत्? एवं केचित् अविवेकिनः, विपरीतचित्ताः, पुष्पवत् फलप्राप्तिं न वर्णयन्ति; वेदवित् तां न स्तौति।