शनेः शनेः तु शरदृतौ, वनस्पतयः मलिनत्वं शुष्कत्वं च त्यजन्ति, यथा विवेकिनः देहाद्यसद्वस्तुषु 'अहं' 'मम' इति भ्रान्तिं परित्यजन्ति। समुद्रः अपि शरदागमे शान्तः निःशब्दः च बभूव, यथा सर्वगतिः निरस्ते, योगी आत्मनि पूर्णतया लीनः भवति। कृषकाः सुदृढबन्धनयुक्तक्षेत्रेभ्यः जलं निष्कर्षन्ति, यथा योगिनः प्राणबलैः ज्ञानप्रवाहं संयम्य नियंत्रयन्ति। शरदसूर्यरश्मिभिः उत्पन्नं तापं चन्द्रमाः जीवेषु अपाकरोति, यथा मुकुन्दः व्रजस्त्रियः देहाभिमानसम्भूतं दुःखं निवारयति। आकाशः शरदृतौ निर्मलः निर्मलतारागणैः शोभितः बभूव, यथा सत्त्वगुणसमन्वितं चित्तं ब्रह्मनादस्य अर्थं अवलोकयति। चन्द्रमाः तारा-समूहेन परिवृतः, अखण्डमण्डलः आकाशे विराजते, यथा कृष्णः वृष्णिकुलैः परिवृतः पृथिव्यां शोभते। जनाः वनवायुस्पर्शं शीतोष्णं पुष्पगन्धयुक्तं आलिङ्ग्य दुःखं त्यजन्ति, किन्तु गोपीकाः येषां हृदयं कृष्णेन हरितम्, ताः तु दुःखं न परित्यजन्ति। शरदृतौ गाः, मृगाः, पक्षिणः, स्त्रियः, पुष्पवन्तः च स्वैः पुरुषैः अन्वेष्यमाणाः समृद्धाः बभूवुः, यथा भगवतः कर्मभिः फलोत्पत्तिः भवति। कमलानि सूर्यस्य उदयेन मुदितानि, रात्रौ विकसन्ति कुमुदानि तु तद्विपरीतं, यथा जनाः राज्ञः सन्निधौ निर्भयाः, चौराणां सन्निधौ तु न। नगरग्रामेषु उत्सवैरिन्द्रियसुखैः च पृथिवी समृद्धफलेन शोभिता, विशेषतः हर्याः कलाभिः। वणिजः, ऋषयः, राजानः स्नानं कृत्वा स्वकार्याणि अन्वेषितवन्तः, यथा सिद्धाः कालागमे वर्षाभिः नियताः स्वदेहं अन्वेषयन्ति। आत्मवान् सः स्वजनाय स्वनगरं निर्मितवान्; पूर्वं सृष्टान् दृष्ट्वा, ते सृष्टिकर्तारं स्तुतवन्तः। अहो, जगत्कर्तः, तव कर्म कियत् उत्तमम्! यस्मिन् सर्वयज्ञाः प्रतिष्ठिताः, वयं समं भोजनं कुर्याम। तपसा, ज्ञानेन, योगेन, समाधिना च हृषीकेशः सर्वश्रेष्ठः सृष्टिं कृतवान्। तेषु तेषु अजातः स्वदेहस्य अंशं दत्तवान्—तद् यत्? ध्यानयोगसंपदः, तपः, ज्ञानं, वैराग्यं च। शुकः उवाच—एवं शरदृतौ निर्मलजलैः, विकसितपद्मगन्धयुक्ते, अच्युतः गोपालैः गोभिः सह शीतलवायुसंयुक्तं वनं प्रविष्टवान्। पुष्पितवृक्षवनानि, भृङ्गनिनादयुक्तानि, सरित्सरोवराणि पक्षिनादैः कूजितानि, मधुनाथः मित्रैः गोपालैः सह गाः चरयन् वंशीं वादयन् प्रविष्टवान्। व्रजस्त्रियः तं प्रेमाविष्कारिणं वंशनादं श्रुत्वा, ताः काञ्चन कृष्णेन अदृष्टाः स्वमित्रेभ्यः तं वर्णयन्ति। स्मृत्वा कृष्णस्य कर्माणि ताः वर्णनं आरब्धवन्त्यः, किन्तु प्रेमवेगात् मनः विकलम्, न शशाक वर्णयितुं। मयूरपिच्छधारी, नर्तकश्रेष्ठरूपधारी, कर्णिकारपुष्पयुक्तकर्णः, पीतवस्त्रधारी, वनमालाधारी, वंशीमुखरन्ध्रेषु अधरामृतं पूरयन्, गोपालैः परिवृतः, वृन्दावनं प्रविष्टवान्, पदस्पर्शेन तद् रम्यं कृतवान्, गीत्या प्रसिद्धम्। एवं वंशनादः सर्वभूतान् मोहयन् व्रजस्त्रियः श्रुत्वा, ताः वर्णयन्त्यः तत्र लीनाः बभूवुः। गोप्यः ऊचुः—हे सख्यः, नेत्राणां फलम् अन्यत् न जानिमः; व्रजेश्वरपुत्रयोः गाः चरयन्तोः, गोपालैः सह, वंशीमुखविलसितयोः, प्रेमदृष्टिप्राप्तयोः दर्शनम्। आम्रशाखा, कोमलपत्राणि, मयूरपिच्छानि, पद्मकुमुदमालाः, वनपुष्पवस्त्राणि च धृत्वा, तौ गोपालसमाजे नर्तकावतारौ यथा, गीत्या दीप्तिमन्तौ। धन्यः वंशी एव, सख्यः, यः दामोदरस्य अधरामृतं आस्वादयति; यद् गोप्यः अपि वाञ्छन्ति, नदीः तस्य अंशमात्रं स्वादयन्त्यः प्रमुदिताः, जलानि कम्पितानि, वृक्षाः वृद्धवत् अश्रूणि विसृजन्ति। वृन्दावनं भूमौ कीर्तिं विस्तारयति, देवकीपुत्रस्य पादोदकं लब्धम्; गोविन्दं वंशीवादनं दृष्ट्वा, मयूराः मत्ताः नृत्यन्ति, सर्वे जीवाः गिरीशिखरे स्थिराः बभूवुः। धन्याः अपि मृग्यः, नन्दपुत्रं अद्भुतवेषधारिणं दृष्ट्वा, कृष्णस्य वंशनादं शृण्वन्त्यः, कृष्णं प्रेमदृष्ट्या पूजयन्ति। कृष्णं, यः रूपगुणैः नेत्रोत्सवः, वंशीगीतं शृण्वन्त्यः, दिव्यस्त्रियः विमानस्थाः प्रेमवेगात् मुमूर्छुः, पुष्पमालाः पतिताः, वस्त्राणि विमुक्तानि। गाः, कृष्णमुखनिर्गतं वंशनादामृतं कर्णैः पिबन्त्यः, स्थिराः बभूवुः, वत्साः स्तन्यं मुखे स्थगयन्तः, अश्रूणि नेत्रेषु, गोविन्दं हृदयेन आलिङ्गन्त्यः। मातः, वनस्थाः पक्षिणः धन्याः ऋषयः, सुन्दरवृक्षशाखासु उपविश्य, कृष्णस्य वंशनादं शृण्वन्त्यः, नेत्राणि निमील्य, सर्वं विस्मृतवन्तः। नदीः मुकुन्दगीतं शृण्वन्त्यः, प्रवाहः वर्तुलमुद्रितः, कामः शमितः, मुरारिं तरङ्गबाहुभिः आलिङ्ग्य, पादयोः पद्मानि अर्पयन्ति। गाः व्रजे सूर्येण चरन्त्यः, रामकृष्णगोपालैः सह, कृष्णः वंशीं वादयति, वृक्षाः प्रेमपूर्णाः, पुष्पशाखाः उत्थाप्य, छायायाः छत्रवत् तनुम् विस्तारयन्ति। पुलिन्दस्त्रियः, येषां मुखवक्षः कृष्णपदकमलरक्तेन लिप्तम्, यत् तासाम् प्रियेषु लिप्तम्, तद् तृणेषु अवशिष्टम्, तं स्वयं लिप्य दुःखं शमयन्ति, कृष्णदर्शनसमुत्थितप्रेमवेगात्। अयं गिरिः, हरिसेवकश्रेष्ठः, रामकृष्णपादस्पर्शेन हृष्टः, गोपालगोप्सु जलं, तृणं, मूलं च अर्पयन् पूजयति। रामकृष्णौ गोपालैः सह गाः वनं नीयमानौ, वंशीगीतं सर्वजीवान् मोहयति; चलन्ति जीवाः स्थिराः बभूवुः, वृक्षाः हृष्टाः, बन्धनचिह्नानि विस्मृतानि। एवं व्रजविहारिणः भगवतः लीला वर्णयन्त्यः गोप्यः तस्य क्रीडायां लीनाः बभूवुः। इति एकविंशोऽध्यायः, दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे, श्रीमद्भागवते परमहंससंहितायां समाप्तः। इन्द्रियविषये लीनः पुरुषः आत्मानं न जानाति, न च परं; देहाय जीवन्, ध्मान्ति यथा कुपः, तस्य जीवनं व्यर्थम्। कर्मफलम् न तु परमं हितम्, जनान् आकर्षयितुं तद् उच्यते, यथा औषधं स्वादु कृतं सेवनाय। जन्मतः मर्त्याः इच्छायाम्, जीवने, स्वजनसंग्रे च मनसा लीनाः, एतेषु दुःखस्य कारणम्। ये स्वहितं न जानन्ति, दुःखमार्गे भ्रमन्ति; तान् पुनः तमसि लीनं कर्तुं कः पण्डितः प्रवर्तयेत्?