शरत्काले पर्वतानां जलानि मुक्तानि, कदाचित् शुभानि च निरुद्धानि, यथा पण्डिताः ज्ञानामृतं यथाकालं प्रयच्छन्ति, कदाचित् न च। ये च जलचराः गम्भीरसलिलेषु वसन्ति, ते जलस्य ह्रासं न पश्यन्ति, यथा मूढगृहस्थाः स्वजीवितस्य क्षयं प्रतिदिनं न वेत्ति। तथा गम्भीरसलिलवासिनः प्राणिनः शरद्भास्करस्य तापं नानुभवन्ति, यथा दीनदुःखितः विषयासक्तः गृहस्थः दुःखं न पश्यति। शनैः शनैः वनस्पतयः पङ्कं शोषं च मुञ्चन्ति, यथा विवेकिनः देहादिषु अहं-ममत्वं परित्यजन्ति। शरदृतौ सागरोऽपि स्थिरः शान्तः च जातः, यथा मुनिः सर्वचेष्टासु निरुद्धासु आत्मनि एव लीयते। कृषकाः दृढबन्धनयुक्तक्षेत्रेभ्यः जलं सिञ्चन्ति, यथा योगिनः प्राणबलैः ज्ञानप्रवाहं संयम्य निगृह्णन्ति। शरद्भास्करकिरणैः जन्तुषु जातं तापं चन्द्रः शमयति, यथा मुकुन्दः शरीराभिमानसमुत्थं दुःखं व्रजयोषितां हृदये नाशयति। शरदृतौ गगनं निर्मलं निर्मलतारागणयुक्तं दृश्यते, यथा सात्त्विकमना ब्रह्मनादस्य तत्त्वं पश्यति। चन्द्रमाः तारेभिः परिवृतः स्वच्छवृत्त्या गगने विराजते, यथा कृष्णः वृष्णिकुलैः परिवृतः पृथिव्यां शोभते। वनवातस्य समशीतोष्णगन्धसमीरस्य संस्पर्शेन जनाः दुःखं विसृजन्ति, किन्तु येषां हृदयानि कृष्णेन हृतानि, ताः गोप्यः तदनुभवात् न मुच्यन्ति। शरदृतौ गावः हरिणाः विहङ्गमाः स्त्रियः पुष्पवन्तश्च स्वैः स्वैः पतिभिः उपसेव्यमानाः समृद्धाः, यथा भगवतः कर्मभिः फलं जातं दृश्यते। शरद्भास्करस्योदयकाले कमलानि हृष्टानि, निशाकरपद्मानि तु न, यथा राज्ञः सन्निधौ जनाः निर्भयाः, चौरसन्निधौ तु न। नगरग्रामेषु उत्सवैः इन्द्रियसुखैः च पृथिवी समृद्धधान्यशोभिता, विशेषतः हर्युपायैः। वणिजः मुनयः नृपाश्च स्नात्वा स्वार्थसिद्धये निर्गच्छन्ति, यथा सिद्धाः कालागते वर्षनिगृहीतानि शरीराणि पुनः प्राप्नुवन्ति। स आत्मवान् स्वपुरं जनान् च सृजति स्म; पूर्वं सृष्टान् दृष्ट्वा ते प्रजापतिं स्तुवन्ति स्म। "भो जगत्कर्तः, कियदिदं तव कर्म! यस्मिन् सर्वयज्ञाः प्रतिष्ठिताः, वयम् एकत्र भोजनं कुर्मः।" तपसा ज्ञानयोगेन च गाढध्यानस्थितः हृषीकेशः मुनिश्रेष्ठः इच्छितानि भूतानि ससर्ज। तेषां प्रत्येकं अजः स्वदेहस्य अंशं दत्तवान्—स एव ध्यानयोगसमृद्धिः, तपः, ज्ञानं, वैराग्यं च। एवं शरत्कालसमये निर्मलजलनलिनगन्धिनि, अच्युतः गोपबालकैः सह गोभिः शीतलवातवितानवनं प्रविष्टः। तत्र पुष्पितवनेषु, भ्रमरगुञ्जितेषु, हंसकूलसङ्घुष्टसरित्सरोवरमध्यगः, गोपालैः सहितः गोसंवत्सरान् च चरयन्, वंशीं वादयन् मधुरं प्रविवेश। तस्य वंशीलास्यं श्रुत्वा, या व्रजस्त्रियः, ताः कानिचिद् कृष्णेण अदृष्टाः स्वसखीभ्यः तदनुवर्णयन्ति स्म। ताः तु कृष्णकृत्यानि स्मरन्त्यः वर्णयितुं प्रवृत्ताः, किन्तु प्रेमवेगात् चित्तविक्षेपं प्राप्ताः, न शक्नुवन्ति निरन्तरं कथयितुम्। स पिञ्छमौलिः, नटनवररूपधारी, कर्णयोः कर्णिकारपुष्पाभरणः, पीताम्बरधारी, वनमालाविभूषितः, वंशीमुखे नवनीतमधुरस्वरपूरयन्, गोपालैः परिवृतः, स्वपदाङ्कैः वृन्दावनं रमणीयं चकार, गीत्या च कीर्तिम् उदधारयत्। एवं वंशीस्वनः सर्वभूतमनोहरः सर्वव्रजस्त्रीणां श्रवणगोचरः जातः, ताः तु तदनुवर्णनपराः तत्रैव तन्मये अभवन्। ताः गोप्यः ऊचुः—"सख्यः, नेत्रयोः किमपि परमफलम् अन्यत् न जानिमः—यद्व्रजपतिसुतौ सखिभिः सह गोचारयन्तौ, वंशीमुखवदनौ, प्रेमावलोकनैः विभूषितौ पश्यामः।" आम्रशाखाभिः, नवपल्लवैः, पिञ्छैः, कमलोत्पलमालाभिः, वनपुष्पवस्त्रैश्च अलङ्कृतौ, तौ गोपगणमध्ये नटनवराविव शोभमानौ गीतिं गायन्तौ। "धन्यं हि वंशीमिदं, सख्यः, यत् केवलं दामोदराधरामृतं पिबति, यदपि गोप्यः स्पृहयन्ति, सरितः तस्यावशिष्टमधुर्यं प्राप्य प्रमुद्यन्ते, कम्पमानसलिलाः, वृक्षाश्च वृद्धवत् अश्रूणि विन्दन्ति।" "वृन्दावनं खलु भूमौ कीर्तिं वितनुते, यतो देवकीसुतपदाम्बु तत्र पतितम्; गोविन्दं वंशीवादिनं दृष्ट्वा मत्सराः मयूराः नृत्यन्ति, पर्वतप्रदेशस्थानि सर्वाणि प्राणिनि तुष्णीं भवन्ति।" "धन्याः खलु मृग्यः, ये नन्दसुतं विचित्रवेषं दृष्ट्वा, कृष्णवंशीलास्यं श्रुत्वा, कृष्णमृगैः सह स्नेहदृष्ट्या पूजयन्ति।" "कृष्णस्य रूपचरित्रं नेत्रोत्सवमिव, तस्य वंशीललितगीतं श्रुत्वा, दिव्ययोषितः विमानस्थाः, प्रेमविवलितचित्ताः, मल्लिकामाल्यैः पतितैः, वस्त्रैः च विगलितैः, मूर्च्छिताः भवन्ति।" "गावः तु कृष्णमुखनिस्सृतवंशीगीतामृतं श्रोत्रैः पिबन्त्यः, स्थिराः तिष्ठन्ति, वत्साः अपि स्तन्यं मुखे स्थापयित्वा स्थग्नाः, नेत्राभ्यां अश्रूणि सिञ्चन्त्यः, गोविन्दं हृदयेन आलिङ्गन्त्य इव।" "जननि, एते विहङ्गमाः अपि धन्याः, ये वृक्षशाखासु उपविष्टाः, निमीलितलोचनाः, कृष्णवंशीलास्यं शृण्वन्ति, सर्वं विस्मृत्य।" "सरितः तु मुकुन्दगीतश्रवणेन वर्तुलचिह्नितस्रोतसः, कामं शमयित्वा, मुरारिं तटतरङ्गभुजाभिः आलिङ्ग्य, पादयोः कमलानि अर्पयन्ति।" "व्रजगवां सूर्यतापे चरन्तीनां, रामकृष्णयोः गोपालकैः सह, कृष्णस्य वंशीवादनं दृष्ट्वा, वृक्षाः प्रेम्णा पुष्पशाखाः उन्नमयन्ति, स्वदेहं छायारूपेण वितन्वन्ति।" "पुलिन्द्यः तु, याः स्वप्रियदृशां स्तनाङ्कितं हरिपदराजः तृणेषु लब्धं स्वमुखवक्षसि लेपयन्ति, ताः कृष्णदर्शनजागृतप्रेमवेदनां शमयन्ति।" "एष गिरिः हरिदासवरो दृष्टव्यः, यः रामकृष्णपदस्पर्शेण प्रमुदितः, जलैः, नवतृणैः, मूलैः स्वस्लोपेभ्यः ताभ्यां गोभ्यः सखिभ्यश्च पूजां कुर्वन् अस्ति।" "रामकृष्णौ वनं गाः च चरयन्तौ गोपालकैः सह यदा गच्छतः, तदा तयोः वंशीस्वनैः सर्वाणि भूतानि मोहितानि, चलानि स्थिराणि च तुष्णीं भवन्ति, वृक्षाः प्रमोदिताः, बन्धनचिह्नानि विस्मयात् पतन्ति।" एवं भगवतो वृन्दावनचरितानि वर्णयन्त्यः गोप्यः तत्रैव तन्मयाः अभवन्। एवं दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे एकविंशतितमोऽध्यायः समाप्तः, यः श्रीमद्भागवते परमं पावनं ग्रन्थं, परमहंसपरम्परायाः। यः पुनः विषयासक्तः, स नात्मानं न परं वेत्ति; स देहहेतोर्यथा बर्हिर्निःश्वसन् वृथा जीवितं नयति।