शरदृतुः समागतवती, या आकाशात् मेघान्, पृथिव्याः मलिनतां, जलानां चापवित्रतां निराकरोति, यथा केशवभक्तिः मुनिनां मलानि निष्कासयति। तस्मिन्काले सर्वसंपत्तीन् परित्यज्य जनाः शुद्धप्रभया विराजन्त, यथा कामपरित्यागेन मुनीः शान्ताः पापरहिताश्च भवन्ति। गिरयः अपि कदाचित् स्वजलानि स्रवयन्ति, शुभानि च तानि कदाचित् निगृह्णन्ति, यथा विद्वांसः यथाकालं ज्ञानामृतं प्रयच्छन्ति, तदा तदा न प्रयच्छन्ति। ये जलमध्ये निमग्नाः प्राणिनः, ते जलस्य क्षयं न जानन्ति, यथा मूढगृहस्थाः प्रतिदिनं क्षीयमाणं आयुः न पश्यन्ति। ये च तत्रैव निवसन्ति, ते शरद्भास्करस्य तापं न अनुभवन्ति, यथा दीनगृहस्थः विषयग्रस्तः दुःखं न वेत्ति। अनुप्रत्ययेन, ओषधयः मृदं शुष्कतां च परित्यजन्ति, यथा विवेकिनः शनैः शनैः देहादिषु अहं-मम-भावं त्यजन्ति। समुद्रः अपि शरदागमे शान्तः निःस्वनः च अभवत्, यथा मुनिः सर्वचेष्टासु उपशमितासु आत्मनि एव संलग्नः भवति। कृषकाः दृढबन्धनैः क्षेत्रेभ्यः जलं निष्कर्षन्ति, यथा योगिनः प्राणरोधनं कृत्वा ज्ञानप्रवाहं नियमयन्ति। शशाङ्कः अपि शरद्भास्करकरात् जनानां तापं शमयति, यथा मुकुन्दः गोपिकानां देहाभिमानसम्भूतं दुःखं विनाशयति। शरदि आकाशः निर्मलः शुद्धनक्षत्रैः समृद्धः आसीत्, यथा सात्त्विकमना ब्रह्मशब्दस्यार्थं पश्यति। शशाङ्कः नक्षत्रगणैः परिवृतः, पूर्णमण्डलः सन् आकाशे विराजते, यथा कृष्णः वृष्णिवंशैः परिवृतः पृथिव्यां शोभते। वनवातस्य शीतोष्णसुगन्धिना संस्पर्शेन जनाः क्लेशं विस्मृतवन्तः, केवलं ताः गोप्यः, येषां हृतचित्ताः कृष्णेन, तदपि न विस्मृतवन्त्यः। शरदि गावः मृगाः खगाः नार्यः पुष्पवत्यः च स्वैः पतिभिः समागम्य संपन्नाः अभवन्, यथा भगवत्कर्मभिः फलं जायते। कमलानि सूर्ये उदिते प्रमुदितानि अभवन्, केवलं कुमुदानि न, यथा राजा सति जनाः निर्भयाः, चौरसन्निधौ तु न। ग्रामेषु नगरेषु च उत्सवैः इन्द्रियसुखैः च भूमिः समृद्धधान्यैः शोभिता, विशेषतः हरिकौशलात्। वणिजः मुनयः नृपाश्च स्नात्वा स्वकार्याणि कर्तुं निर्गतवन्तः, यथा सिद्धाः कालप्राप्तौ वर्षनिग्रहात् स्वशरीराणि प्राप्नुवन्ति। सः आत्मवान् स्वजनानां कृते स्वनगरं जनांश्च सृष्टवान्; ये पूर्वं सृष्टाः, ते सृष्टिकर्तारं स्तुतवन्तः। ते ऊचुः—"भोः लोकसृजः, किमिदं श्रेष्ठकर्म कृतं त्वया! यस्मिन् सर्वाः क्रियाः संस्थिताः, सहैव वयं भोजनं कुर्मः।" तपसा ज्ञानयोगेन च गाढध्यानस्थितः हृषीकेशः मुनिमुख्यः इच्छितान् प्रजाः ससर्ज। तेषां प्रत्येकस्य, अजः स्वदेहस्य अंशं दत्तवान्—किं तद्? ध्यानयोगसंपदः, तपः, ज्ञानं, वैराग्यम् च। एवं शरदि निर्मले सलिलसुगन्धिपद्मकान्तारे, अच्युतः गोपैः गवां च सह शीतलवायुवनं प्रविष्टवान्। वनेषु पुष्पिततरुषु, भ्रमरगुञ्जितेषु, सरित्सरःस्वनिष्कूजनकुक्कुटकण्ठेषु, मधुपतिः सखा-गणैः सह गोः पालनं कृत्वा वेणुं ववाद। व्रजयोषितः तस्य वेणुनिनादं श्रुत्वा, यः प्रीतिं जागरयति, ताः काञ्चिद् दृष्ट्वा, कृष्णेण अनवलोकिताः, स्वसखीभ्यः वर्णयन्त्यः। ताः तस्य लीलास्मरणेन वर्णनं प्रारब्धवन्त्यः, किन्तु प्रेमवेगेन आकृष्टचित्ताः, तद्वर्णनं न शशकुः। पिकपिच्छधारी, नटनवररूपः, कर्णयोः कर्णिकारपुष्पधारी, पीताम्बरधारी, वनमाल्यलसितः, वेणुच्छिद्रेषु स्वोष्ठामृतपूरयन्, सखिभिः सहितः, वृन्दावनं प्रविश्य स्वपदच्छायया तद्वनं रमणीयं चकार, गीत्या च कीर्तिं वितन्वन्। एवं राजन्, वेणुनिनादः सर्वभूतमनः मोहयन्, सर्वाः व्रजस्त्रियः आकर्ण्य तस्य वर्णने लीनाः अभवन्। ताः गोप्यः ऊचुः—"सख्यः, नेत्रयोः किमपि फलतरं न वयं जानिम, यद्व्रजपतिसुतौ सखिभिः सह गोपालक्रीडायाम्, वेणुना मुखं शोभयन्तौ, स्नेहदृष्ट्या स्म अभिसंलक्ष्यन्तौ पश्यामः।" अम्रशाखाभिः, नवपत्रैः, पिकपिच्छैः, पद्मकुमुदमालाभिः, वनपुष्पवस्त्रैः भूषितौ, तौ गवां समुदायमध्ये नटनवराविव प्रकटमध्यगौ गीतं गायन्तौ विराजेताम्। "कियद्भाग्यं वेणोः, यः केवलं दामोदरस्याधरामृतं पिबति, यत्स्पृहा अपि गोप्यः कुर्वन्ति, तस्यावशिष्टरसं सरितः आस्वाद्य हृष्टाः, तासां जलानि कम्पन्ते वृक्षा अपि वृद्धवदश्रूणि मुञ्चन्ति।" "सखि, वृन्दावनं ख्यातिं वितनुते, यतो देवकीसूनोः पादाम्बु तत्र पतितम्; गोविन्दं वेणुनादं कुर्वाणं दृष्ट्वा, मत्तमयूराः नृत्यन्ति, पर्वतपृष्ठस्थाः सर्वे प्राणिनः स्तब्धाः भवन्ति।" "धन्याः खलु एते मृग्यः, ये नन्दसुतं विचित्रवेषं दृष्ट्वा, कृष्णवेणुस्वनं श्रुत्वा, कृष्णस्नेहयुक्तैः कर्णसंगिभिः सह, स्नेहदृष्ट्या तं पूजयन्ति।" "कृष्णस्य रूपगुणलीलास्वादेन, वेणुनिनादं श्रुत्वा, दिव्यस्त्रियः स्वगगनयानात् पतित्वा, प्रेमवेगेन चित्तविक्लबा अभवन्, पुष्पमाल्यं स्रवति, वसनानि अपि स्रवन्ति।" गावः अपि, गोविन्दमुखनिसृतं वेणुनादामृतं कर्णैः पिबन्त्यः, स्थिरा अभवन्; तासां वत्साः स्तन्यं पिबन्तः अपि स्थगिताः, नेत्राभ्यां अश्रूणि स्रवन्ति, हृदये गोविन्दं आलिङ्गन्त्य इव। "जननि, एते वनखगाः अपि धन्याः मुनयः इव; शोभनतरुषाखासु उपविष्टाः, नयनानि निमील्य, कृष्णवेणुनिनादं शृण्वन्ति, सर्वं विस्मृत्य।" सरितः अपि मुकुन्दगीतश्रवणेन, प्रवाहे वलयचिह्नैः, कामं निरोध्य, तरङ्गभुजैः मुरारिं आलिङ्गन्ति, पादयोः कमलानि समर्पयन्ति। गोपैः सह रामकृष्णौ गवां चरयन्तौ, कृष्णः वेणुं वादयन्, वृक्षाः प्रेम्णा पुष्पशाखाः उत्थाप्य, स्वदेहान् छायारूपेण वितन्वन्ति, मित्राय छायां कुर्वन्ति। पुलिन्द्यः अपि, तस्य पादरजसा, यत् तासां प्रियाणां स्तनदेशे लिप्तं, तेन मुखवक्षांसि अलिप्य, कृष्णदर्शनजं प्रेमतापं शमयन्ति। "एष गिरिः हरिदासवरः, रामकृष्णयोः पादसंस्पर्शेन प्रमुदितः, ताभ्यां च गोभिः सखिभिः च जलैः, दर्भैः, मूलैः चोपचरति।" एवमेकदा रामकृष्णौ सखिभिः सह गवां चरयित्वा, वेणुनिनादेन सर्वाणि भूतानि मुह्यन्ति; चलन्ति स्थावराणि, वृक्षाः प्रमुद्य बन्धनचिह्नानि च्यवन्ते। एवं भगवतः वृन्दावनचरितानि वर्णयन्त्यः, गोप्यः परस्परं संवाद्य, तस्य लीलासु लीनाः अभवन्।