श्रीभगवान् स बलरामेण साकं गोपालकैः सह तदीयानि दधियवमन्नानि यानि उपन्यस्तानि, तानि सलिलस्य समीपे शिलायां उपविशत् सहभोजिभिः सह विहृत्य भुक्तवान्। तत्रैव तृणेषु स्थिताः वत्साः वृषाः गौश्च स्वपर्वणः क्लान्ताः स्तनभारात्, तृप्ताः सन्तः, आनन्देन नेत्राणि निमील्य विश्रान्तिम् अवापुः। भगवान् वर्षाकालस्य महिमानम् अपश्यत्, यः सर्वभूतानां हर्षदः स्वशक्त्या च वर्धितः, तं कालं स साक्षात् अर्चयामास। एवं रामकेशवौ व्रजे निवसन्तौ शरत्कालः समुपजातः, यत्र व्योम निःशब्दम्, सलिलानि विशुद्धानि, वाताः सुखमन्दाः चासन्। शरदि उत्पलप्रसवेन सलिलानि स्वभावं प्रत्युपयान्ति, यथा योगाभ्यासेन पतितानां चेतांसि पुनः स्वस्थानि भवन्ति। शरदृतुः गगनान् मेघान्, पृथिव्याः मलम्, जलानां क्षारमपाकरोत्, यथा कृष्णभक्त्या यतयः मलानि त्यजन्ति। तदा सर्ववस्तूनि परित्यज्य, तानि शुद्धसौम्यरूपेण बभासिरे, यथा सर्वकामपरित्यागेन मुनयः प्रशान्ताः पापरहिताश्च भवन्ति। पर्वतानि अपि कदाचित् जलानि मुञ्चन्ति, कदाचित् शुभानि न ददति, यथा पण्डिताः ज्ञानामृतं यथाकालं प्रयच्छन्ति, कदाचित् न च। यानि जलचराणि गम्भीरसलिलेषु वसन्ति, तानि जलक्षयं न जानन्ति, यथा मूढगृहस्थाः प्रतिदिनं क्षीयमाणं आयुः न वेत्ति। ये जलचराः गभीरसलिलेषु निवसन्ति, त एव शरद्भानुनिर्मितं तापं न अनुभवन्ति, यथा दरिद्रगृहस्थः विषयासक्तचित्तः दुःखं न वेत्ति। शनेन वनस्पतयः कीचकमुष्कतां च त्यजन्ति, यथा विवेकिनः शरीरादिषु अहं-ममाभिमानं क्रमशः परित्यजन्ति। शरदागते सागरोऽपि स्थिरः शान्तः च जातः, यथा सर्वचेष्टानिवृत्तौ मुनिः आत्मनि एव लीयते। कृषकाः दृढबन्धनैः क्षेत्रेभ्यः जलानि नयन्ति, यथा योगिनः प्राणनिग्रहेण ज्ञानप्रवाहं रुद्ध्वा तद्वशं नयन्ति। चन्द्रमाः शरद्भानुकिरणैः जनितं तापं जन्तुषु अपाकरोति, यथा मुकुन्दः व्रजयोषितां देहाभिमानजनितं दुःखं नाशयति। शरदि व्योम निर्मलम्, तारागणैः शुद्धैः समलंकृतम्, यथा सात्त्विकचित्तः ब्रह्मशब्दार्थं स्फुटं पश्यति। चन्द्रमाः तारागणैः परिवृतः व्योम्नि पूर्णमण्डलः शशाङ्क इव, तथा कृष्णः वृष्णिवंशैः परिवृतः पृथिव्यां विराजते। वनसमीरः शीतोष्णसुगन्धः पुष्पगन्धयुक्तः जनानां दुःखं शमयति, किन्तु येषां हृदयं कृष्णेन आपहृतम्, ताः गोप्यः तदपि न त्यजन्ति। शरदि गावः, मृगाः, विहंगमाः, स्त्रियः, पुष्पवन्तश्च स्वैः स्वैः नरैः समागम्य समृद्धाः, यथा भगवत्कर्मभिः फलानि उत्पद्यन्ते। पद्मानि सूर्यस्योदयेन प्रमोदन्ते, निशाकरप्रिया कुमुदानि तु न, यथा राज्ञः सन्निधौ जनाः निर्भयाः, चौरसन्निधौ तु न। नगरग्रामेषु उत्सवैः इन्द्रियसुखैः च पृथिवी समृद्धशस्ययुक्ता श्रीमन्ती बभूव, विशेषतः हरिकौशलैः। वणिजः, मुनयः, नृपाश्च स्नात्वा स्वार्थान् अन्वेष्टुम् निर्गच्छन्ति, यथा सिद्धाः वर्षनिग्रहात् स्वशरीराणि यथाकालं प्राप्नुवन्ति। स आत्मवान् स्वजनानां कृते स्वनगरं प्रजाश्च सृजति; पूर्वसृष्टान् दृष्ट्वा ते प्रजापतिं स्तुवन्ति। "अहो, जगत्कर्तः! कियदुत्तमं तव कर्म! यस्मिन् सर्वयज्ञाः प्रतिष्ठिताः, सह भोजनं कुर्याम," इति वदन्ति। तपसा, ज्ञानयोगेन च, ध्याननिष्ठः हृषीकेशः मुनिसत्तमः यथाकामं प्रजाः ससर्ज। ताभ्यः अजोऽपि स्वदेहस्य अंशं दत्तवान्—किं तद्? ध्यानयोगसमृद्धिः, तपः, ज्ञानं, वैराग्यं च। एवं शरदि सलिलस्य शुद्ध्याः, प्रसन्नपद्मगन्धिनि वायौ, अच्युतः गोपालकैः सह गोभिः च वनं प्रविश्य, शीतलसमीरसंयुक्तं तद्वनं प्रविश्य। तत्र पुष्पिततरुषु, भ्रमरगुञ्जितेषु, सरित्सरोवरनिनादेषु च, तान् गाः चारयन् सखाैः सह मधुरवेणुं वादन् मधुपतिः प्रविश्य वने रमते। यदा व्रजयोषितः तस्य वेणुनादं श्रुत्वा, यः प्रेमप्रबोधकः, तदा ताः, कृष्णस्य अदृष्ट्वैव, सखीभ्यः तं वर्णयन्ति। ताः कृष्णकृत्यानि स्मृत्वा वर्णयितुम् आरब्धाः, किं तु प्रेमवेगेन सन्तप्तचित्ताः, तं वर्णयितुं न शेकुः। स पिञ्छमौलिः, नटनटनश्रेष्ठरूपधारी, कर्णयोः कर्णिकारपुष्पाभ्यां, पीताम्बरधारी, वनमाल्यलसितः, वेणुरन्ध्रेषु अमृतं वदनात् पूरयन्, सखाैः परिवृतः, व्रन्दावनं प्रविश्य, स्वपदचिह्नैः तद्वनं शोभयन्, गीत्याऽपि कीर्तिं ददौ। एवं वेणुनादः सर्वजनमनोज्ञः, सर्वव्रजस्त्रीणां श्रवणगोचरः जातः; ताः तं वर्णयन्त्यः तत्रैव लीनाभवन्। गोप्यः ऊचुः—"सख्यः! नेत्राणां न किञ्चिदधिकं फलम् अस्ति, यत् व्रजपतिसुतौ गोपालकैः सह गोचारयन्तौ, वेणुनालिन्यालङ्कृतमुखौ, प्रेमदृष्टिभिः स्म अभिवीक्षन्तौ, पश्यामः।" ते आम्रशाखाभिः, नवपल्लवैः, पिञ्छैः, पद्मकुमुदमालाभिः, वनपुष्पवस्त्रैः भूषितौ, गोपगणमध्ये नटनाटकयुगलाविव गीत्याऽलङ्कृतौ विराजमानौ। "कियद्भाग्यं वेणोः, यस्यैव दामोदरस्याधरामृतं पिबति, यद् गोप्यः अपि स्पृहयन्ति, यस्यावशिष्टं मधुर्यं नद्यः प्राप्य प्रमोदन्ते, तासां वारिणि कम्पः, वृक्षेषु अश्रुपातः, वयोवृद्धवत् सञ्जायते।" "सखे! व्रन्दावनं भूमौ कीर्तिं व्रजति, यतः देवकीसूनोः पादजलं तत्र पतितम्; गोविन्दस्य वेणुवादनं दृष्ट्वा मदनपिकाः नृत्यन्ति, पर्वतानां शिखरेषु सर्वप्राणिनः स्थग्ना भवन्ति।" "धन्याः एते मन्दमतयः मृगाः अपि, ये नन्दसुतं विचित्रवेशं दृष्ट्वा, कृष्णवेणुनिनादं श्रुत्वा, कृष्णप्रियकृष्णमृगैः सह, स्नेहदृष्ट्या तं पूजयन्ति।" कृष्णं रूपलीलारमणीयं दृष्ट्वा, तस्य गोपनीयवेणुनिनादं श्रुत्वा, स्वर्गयोषितः विमानस्थाः, प्रेमवेगेन मूर्च्छिताः, पुष्पमाल्यापातेन, वस्त्रविस्रंसनेन च, सञ्जाताः। गावः अपि कृष्णमुखनिष्यन्दमानं वेणुनादामृतं पिबन्त्यः श्रोत्रे प्रगृह्य, स्थिराः तिष्ठन्ति; वत्साः, स्तन्यं मुखे स्थापयित्वा, गोविन्दं स्नेहाश्रुभिः पश्यन्त्यः, हृदि तं आलिङ्गन्ति इव। "जननि! वनस्येते विहगाः अपि धन्याः, ये शाखाग्रेषु उपविष्टाः, कृष्णस्य वेणुनिनादं शृण्वन्तः, नेत्राणि निमील्य, सर्वं विस्मृत्य, ऋषय इव भवन्ति।" "नद्यः अपि मुकुन्दगीतं श्रुत्वा, तेषां प्रवाहाः वलयैः चिह्निताः, कामवशं गताः, ताः मुरारिं तीरतरङ्गैः आलिङ्गन्त्यः, पद्मानि च अर्पयन्त्यः, तं उपसन्ति।" एवं व्रजे श्रीकृष्णबलरामयोः व्रजवासिनां च सर्वेषां जीवनं, शरदृतौ प्रमुदितं, भगवत्स्पर्शेन, लीला-संगीत-सौन्दर्यैः च पूरितम् अभवत्।