भगवतः सन्दर्शनेन स्नेहसिक्तैः स्तनभारगौरवैः शनैः सञ्चरन्त्यः गावः तस्य आह्वानेन शीघ्रं समुपजग्मुः। तदा वनवासिनः प्रमुदिताः सन्तः वृक्षपङ्क्तीनां मधुप्रस्रवणं दृष्ट्वा, पर्वतान्तराले गहनानि गुह्यानि जलधारानिनादितानि च श्रुत्वा, हृष्टाः अभवन्। कदाचित् वृक्षगुहासु वर्षा पतति चेत्, भगवान् तत्र प्रविश्य मूलकन्दफलानि भुञ्जानः प्रमुदितः तत्र स्थितवान्। सः सङ्कर्षणेन गोपालैः च सह, सलिलतीरस्थायां शिलायाम् उपविशत्, तैः सह दधिमण्डान्नं यथोपनतम् अश्नन् आनन्दम् अविन्दत्। तदानीं तृणेषु निषण्णाः, स्तनभारक्लान्ताः वृषा वत्साः गावश्च, चक्षुषी निमील्य तृप्ताः अभवन्। वर्षारम्यस्य प्रभावं, यः सर्वभूतानां प्रमोदजनकः स्वशक्त्या समृद्धः, भगवान् दृष्ट्वा तं पूजयामास। एवं रामकेशवौ व्रजे निवसन्तौ, शरत्कालः समुपस्थितः—विशुद्धगगनः, निर्मलजलः, मन्दसुगन्धिवातः च। शरदि उत्पलविकासेन सलिलानि स्वभावं प्राप्तानि, यथा पतितानां चेतांसि योगाभ्यासेन पुनः विशुद्ध्यन्ति। शरदृतौ गगनात् मेघान्, पृथिव्याः मलम्, जलानां किल्बिषम् अपाकृतम्, यथा कृष्णभक्त्या मुनिनां मलः नश्यति। यदा ते सर्ववस्तूनि परित्यज्य विशुद्धप्रभया विराजन्ते, तदा यथा सर्वकामपरित्यक्ताः मुनयः शान्ताः पापवर्जिताः सन्ति। पर्वतानि जलानि मुमुचुः, किञ्चिदनिष्टं च कदाचित् न्यवारयन्, यथा पण्डिताः ज्ञानामृतं काले यच्छन्ति, काले च न यच्छन्ति। ये जलान्तःस्थितप्राणिनः, ते जलक्षयमपि न वेदुः, यथा मूढगृहस्थाः प्रतिदिनं क्षीयमाणायुः न जानन्ति। जलान्तःस्थिताः प्राणिनः शरद्भास्करात् सन्तप्ताः नाभवन्, यथा दीनदुःखितो विषयग्रहणशीलो गृहस्थः स्वदुःखं न वेत्ति। शनैः शाकाः पङ्कशोषौ च त्यक्तवन्तः, यथा विवेकिनः देहादिषु अहंममाभिमानं परित्यजन्ति। समुद्रः शरदि शान्तः स्तब्धः च अभवत्, यथा सर्वगतिसमाप्तौ मुनिः आत्मनि एव लीनः भवति। कृषकाः दृढबंधनैः क्षेत्रात् जलं अपाकर्षन्ति, यथा योगिनः प्राणैः विज्ञानप्रवाहं निरुध्य निगृह्णन्ति। शरद्भास्करकिरणैः सन्तप्तानां जीविनां चन्द्रः शीतलतां ददौ, यथा मुकुन्दः व्रजस्त्रीणां देहाभिमानजनितं दुःखं निवारयामास। शरदि गगनं निर्मलतया शुभ्रतारागणयुक्तम् अभवत्, यथा सत्त्वगुणयुक्तं मनः ब्रह्मनादार्थं प्रपश्यति। चन्द्रः तारागणैः परिवृतः, स्वच्छेदशोभया गगने विराजमानः, यथा कृष्णः वृष्णिवृन्दैः परिवृतः पृथिव्यां दीप्तिमान् अभवत्। वनवातं शीतोष्णमिश्रं पुष्पगन्धिसंयुक्तं आलिङ्ग्य जनाः क्लेशं त्यक्तवन्तः, किन्तु यस्य हृदयम् कृष्णेन हृतम्, सा गोपी दुःखं न त्यक्तवती। शरदि गावः मृगाः विहङ्गाः नार्यः पुष्पवन्तश्च, स्वैः स्वैः पुरुषैः सेवनं प्राप्य, प्रभोः कर्मभिः फलं यथा सम्पद्यते, तथा सम्पुष्टाः अभवन्। प्रभाते सवितुः उदयेन उत्पलानि प्रमोदितानि, रजनीचराणि तु न, यथा राज्ञः सन्निधौ जनाः निःशङ्काः, चौरसन्निधौ तु न। नगरेषु ग्रामेषु च उत्सवैः इन्द्रियसुखैः च, हरिणः कलायोगात्, पृथिवी पकेशुभिः धान्यैः शोभाम् अविन्दत्। वणिजः मुनयः नृपाश्च स्नात्वा स्वकार्यम् अन्विष्य जग्मुः, यथा सिद्धाः वृष्ट्यनिरुद्धाः स्वशरीरं काले प्राप्नुवन्ति। सः आत्मवान् स्वजनाय स्वपुरं सृजत्, पूर्वसृष्टान् तान् दृष्ट्वा, प्रजापतिं स्तुत्वा ऊचुः—"धिग्भवतः कृत्यम्, यस्मिन्सर्वयज्ञाः प्रतिष्ठिताः, वयं सह भोजनं कुर्मः।" तपसा ज्ञानयोगेन च गाढध्यानस्थितः हृषीकेशः मुनिनां श्रेष्ठः इच्छितानि भूतानि असृजत्। तेषां प्रतिदेहं स्वस्यांशं अजातः ददौ—तत् किं? ध्यानयोगसमृद्धिः, तपः, ज्ञानम्, वैराग्यं च। एवं शरदि सलिलशुद्ध्या उत्पलसौरभेण च, अच्युतः गोपालकैः सह, गावः च, शीतलवातायाम् वनं प्रविष्टवान्। पुष्पितवृक्षैः गुञ्जद्भिः भृङ्गैः, सरित्सरःस्वनद्विहगनिनादैः च, मधुपतिः सखा गोपालैः सह, वंशीं वादयन्, गोः सञ्चारणं कुर्वन्, वनं प्रविवेश। व्रजयोषितः तस्य वंशीस्वरं श्रुत्वा, यः प्रेमप्रबोधकः, केचन कृष्णेन अदृष्टाः तं सखीभ्यः वर्णयितुम् आरब्धवन्तः। ताः कृष्णकृत्यानि स्मरन्त्यः वर्णयन्त्यः च, प्रेमवेगेन मनसि विमूढाः, वाक्यं न शशकुः प्रवोक्तुम्। मयूरपिञ्छधारी, नटनवरवपुः, कर्णयोः कर्णिकारपुष्पैः, पीतवासाः, वनमालया भूषितः, वंशीमुखरन्ध्रेषु अमृतं पूरयन्, गोपालैः परिवृतः, स्वपदाङ्कितेन वृन्दावनं रमणीयं कृत्वा, गीत्यायसः कीर्तिं वितन्वन्, वनं प्रविवेश। एवं वंशीध्वनिः सर्वभूतमनोज्ञः, व्रजयोषितां श्रवणे पतित्वा, ताः वर्णयन्त्यः तत्रैव लीनाः अभवन्। गोप्यः ऊचुः—"सख्यः, नयनानां फलम् अतः श्रेष्ठतरं न वयं जानिमहि; यत्र व्रजपतिसुतौ सखिभिः सह गोः सञ्चारिणौ, वंशीमुखललितमुखौ, प्रेमावलोकनैः सम्प्राप्ताः दृश्येते।" आम्रशाखाभिः कोमलपत्रैः मयूरपिञ्छैः पद्मकुमुदमालाभिः अलङ्कृतौ, वनवस्त्रैः शोभितौ, गायन्तौ, नटनवरौ इव, गोपगणमध्ये तौ विराजमानौ। "किं भाग्यं अस्य वंश्याः, या केवलं दामोदराधरमृतं पिबति, यत् गोप्यः अपि स्पृहयन्ति, तस्य अवशिष्टरसं सरितः आस्वाद्य प्रमुद्यन्ते, तासां जलानि कम्पमानानि, वृक्षाः च वृद्धा इव अश्रूणि स्रवन्ति।" "सखे, वृन्दावनं भूमौ कीर्तिं वितनुते, यतः देवकीसुतपदजलैः इदम् आसीक्तम्; गोविन्दं वंशीवादिनं दृष्ट्वा, मत्तमयूराः नृत्यन्ति, पर्वतशृङ्गेषु सर्वजन्तवः तिष्ठन्ति।" "धन्याः एते मृगाः अपि, ये नन्दसुतं सुशोभनवेषं दृष्ट्वा, कृष्णस्य वंशीध्वनिं शृण्वन्तः, क्रीडासखैः कालकायैः सह, स्नेहावलोकनैः पूजां कुर्वन्ति।" "कृष्णस्य रूपगुणक्रियासु लोचनोत्सवेषु, वंशीस्वरं रहस्यमधुरं शृण्वन्त्यः, स्वर्गस्त्रियः विमानस्थाः अपि प्रेमवेगेन मूढमनसः, माल्यावच्युते, स्रस्तवस्त्राः, मुमूर्चुः।" एवं श्रीभगवत्कृतलीलारम्ये व्रजे, सर्वभूतानि तस्य सौन्दर्यसंगीतप्रेमसंयुक्तानि अभवन्।