मेघाः पवनचोदिताः सर्वभूतानां जीवनाय सुधारूपं वारि मुमुचुः, यथा धनाधिपाः द्विजैः प्रेरिताः काले काले वरदानानि प्रयच्छन्ति। एवं हरिः स्वसखिभिः सह, गोभिः गोपालकैश्च परिवृतः, पक्कखर्जूरजम्बूनां विपुलफलैः समृद्धं तं वनं रमणाय प्रविवेश। तत्र गावः स्तनभारगुरुभिः शरीरैः शनैः चलन्त्यः, भगवता आहूताः स्नेहसिक्तस्तन्याः शीघ्रं समुपाययुः। वनवासिनः प्रमुदिताः मधुरसस्रवद्रुमपङ्क्तयः दृष्ट्वा, गिरिसमीपस्थगुहाः जलधारानिनादिताः श्रुत्वा च हृष्टाः अभवन्। कदाचित् वृक्षछिद्रेषु गुहासु वा पतिते वर्षास्मिन् भगवाँस्तत्र प्रविश्य, मूलकन्दफलानि भक्षयन् रममाणः तस्थौ। सः सङ्कर्षणेन गोपालकैः सह, जलान्तिके शिलायां उपविश्य, तैः समं दधिमण्डोदनं यथोपनीतं भुक्तवान्। तत्र तृणेषु निलीनः, गोवृषवत्सगवः स्तनभारक्लमिताः, तृणं चरन्तः सन्तुष्टाः निमीलितलोचनाः आसन्। स भगवान् स्वशक्त्या समृद्धं सर्वजनानन्ददं वर्षाकालवैभवं दृष्ट्वा तं कालं पूजयामास। एवं रामकेशवौ व्रजे वसन्तौ, शरत्कालः समुपस्थितः—निर्मलाकाशः, विशुद्धवारि, मन्दमारुतः च। शरदि कमलोत्पलविकासेन वारिणि स्वभावः प्रत्यागतः, यथा पतितजनानां चित्तानि योगाभ्यासेन पुनः शुद्धिं यान्ति। शरदृतुः मेघान् व्योम्नः, मलिनतां भूमेः, कर्दमं च जलानां अपाकरोत्, यथा कृष्णभक्त्या तपस्विनां मलानां नाशः क्रियते। सर्ववस्तु परित्यज्य, तपस्विनः शुद्धप्रभया विराजन्ते, यथा सर्वकामपरित्यागात् मुनयः शान्ताः पापरहिताश्च भवन्ति। पर्वतानि जलं स्रवयन्ति, कदाचित् शुभं जलं न प्रयच्छन्ति, यथा विवेकिनः ज्ञानामृतं काले काले ददति, कदाचित् न ददति। ये जलनिधौ निवसन्ति, ते जलक्षयमपि न वेदन्ति, यथा मूढगृहस्थाः दिनप्रतिदिनं क्षीयमाणं जीवनं न पश्यन्ति। जलनिधिवासिनः शरद्भास्करस्य तापं नानुभवन्ति, यथा दुःखितदीनः विषयासक्तगृहस्थः दुःखं न वेत्ति। शनेः शनेः ओषधयः कर्दमशुष्कत्वं त्यजन्ति, यथा बुधाः देहादिषु अहंममाभिमानं परित्यजन्ति। शरदागमे सागरः शान्तः स्तब्धश्च जातः, यथा सर्वचेष्टानिवृत्तौ मुनिः आत्मनि संलग्नः भवति। कृषकाः दृढसेतुभिः क्षेत्रेभ्यः जलं आकृष्य यथेष्टं प्रयुञ्जते, यथा योगिनः प्राणसंयमेन ज्ञानप्रवाहं नियंत्रयन्ति। शरद्भास्करकिरणैः सृष्टं तापं चन्द्रमाः प्राणिनां हृतवान्, यथा मुकुन्दः देहाभिमानजनितं दुःखं व्रजस्त्रीणां निवारयति। शरदि निर्मलतारकायुतं व्योम अतिशुद्धं बभौ, यथा सात्त्विकचित्तं ब्रह्मनादार्थं सम्यक् पश्यति। चन्द्रः तारागणैः परिवृतः, पूर्णमण्डलः, दिवि विराजमानः, यथा कृष्णः वृष्णिवंशैः परिवृतः पृथिव्याम् विराजते। वनमन्दानिलं शीतोष्णसुगन्धिपुष्पयुक्तं आलिङ्ग्य जनाः कष्टं त्यक्तवन्तः, किन्तु कृष्णहृतचित्ताः गोप्यः तं दुःखं न जहुः। शरदि स्वजनैः समागम्य गाः, मृगाः, पक्षिणः, नार्यः, पुष्पवन्तः च समृद्धाः, यथा भगवतः कर्मणः फलं फलोत्पत्तिः। सूर्ये उदिते कमलानि प्रमुदितानि, निशापुष्पाणि तु न, यथा जनाः राज्ञि निर्भयाः, चौरसन्निधौ न। नगरग्रामेषु उत्सवसमृद्धेषु, इन्द्रियसुखसंपन्नेषु, पृथिवी शस्यसमृद्ध्या विराजमानाऽभवत्, विशेषतः हरिकौशलात्। वणिजः, मुनयः, नृपाश्च स्नात्वा स्वकार्याणि कर्तुं निर्गताः, यथा सिद्धाः काले प्राप्ते, वर्षनिरोधात् पश्चात्, स्वदेहान् गन्तुं प्रयन्ति। स्वात्मना सह, सः स्वजनानां कृते स्वपुरं जनं च सृजितवान्; पूर्वसृष्टान् दृष्ट्वा, ते सृष्टिकर्तारं स्तुतवन्तः। "अहो, हे जगत्कर्तः, तव कृत्यं कियत् उत्तमम्! यस्मिन् सर्वयज्ञाः प्रतिष्ठिताः, वयम् अपि समं भोजनं कृत्वा रमामहे।" इत्युक्त्वा, तपसा, ज्ञानयोगेन च गाढध्यानस्थितः हृषीकेशः सृष्टान् इच्छितान् सृजितवान्। तेषां प्रतिकं स्वशरीरस्य अंशं निर्जन्मा दत्तवान्—तत् किम्? ध्यानयोगसंपदः, तपः, ज्ञानं, वैराग्यं च। एवं शरदि निर्मलवारिणि, प्रस्फुटितपद्मगन्धिनि, अच्युतः गोपालकैः गोभिः सह शीतलानिलयुक्तं वनं प्रविवेश। तत्र नूतनद्रुमसंपन्ने, भ्रमरगुञ्जिते, पक्षिणां कूजितसंपूर्णसरित्सरोवरयुते वने, मधुपती सखिभिः गाः चरयन् वेणुं ववाध। यदा व्रजनार्यः तं प्रेमाविर्भावकं वेणुनादं श्रुतवन्त्यः, तदा ताः केचन कृष्णेण अदृष्टाः, स्वसखिभ्यः तस्य गीतं वर्णयन्त्यः। कृष्णलीलां स्मरन्त्यः ताः वर्णयितुं प्रवृत्ताः, किंतु प्रेमवेगात् चित्तं सम्प्रकम्प्य, वर्णनं न शशकुः। मयूरपिच्छधारी, नटनवरवपुः, कर्णिकारेक्षणः, पीतवासाः, वनमालाधरः, वेणुरन्ध्रेषु सवदनसुधां पूरयन्, गोपालकैः परिवृतः, स्वपदाविचित्रितं वृन्दावनं स्वगीतकीर्तितं कृतवान्। एवं तस्य वेणुनादः सर्वजनमोहकः, सर्वाः व्रजनार्यः श्रुत्वा, तं वर्णयन्त्यः तत्रैव तद्रसे निमग्नाः। गोप्यः ऊचुः—"सख्यः! नेत्राणां किमपि फलमधिकं न जानिमः, यत् व्रजेश्वरात्मजौ, गोपालकैः सह गाः चरन्तौ, वेणुवदनरम्यमुखौ, प्रेमावलोकनैः सम्पूजितौ, पश्यामः। नवमञ्जरीपल्लवमयूरपिच्छवनमालाभिः भूषितौ, पुष्पवस्त्रधारिणौ, गोसङ्घमध्ये नटनवरौ इव, गीतं गायतौ, द्वौ विराजेते। अहो, कियत् सौभाग्यं वेणोः! स एव दामोदरस्य वदनसुधां पिबति, या गोपीभिः स्पृह्यते; तस्य अवशिष्टरसं सरितः स्पृष्ट्वा प्रमोदन्ते, कम्पमानवारिण्यः, वृक्षाश्च वृद्धवत् अश्रूणि स्रवयन्ति। सखि! वृन्दावनं पृथिव्यां यशः प्रसारयति, यतः देवकीसुतपादोदकं तत्र पतितम्; गोविन्दस्य वेणुवादनं दृष्ट्वा, मत्तमयूराः नृत्यन्ति, गिरीन्द्रशिखरेषु सर्वाणि प्राणी स्थिराणि भवन्ति।