स कथं प्रवर्तते— यदा वृष्टिपतिना प्रेषितैः सलिलवेगैः तटिन्यः भग्नाः, तदा तैः जलराशिभिः वेदपथाः अपि कलौ यथार्थवादिभिः विपथीकृताः इव। तत्र मेघाः वातप्रेरिताः सन्तः जीवेषु अमृतरूपं जलं स्रवयन्ति, यथा धनाधिपाः द्विजैः प्रेरिताः समये समये वरदानानि प्रयच्छन्ति। एवं स भगवान् हरिः स्वसखिभिः सह, गवां गोपैः च परिवृतः, तस्य वनस्य प्रविश्य, यत्र पिण्डितखर्जूरजम्बुफलानि सन्ति, रमणाय प्रविवेश। तत्र गोविन्दस्य आह्वानेन ताः गावः, स्तनभारनम्राः सन्त्यः, स्नेहपयसा सिक्तस्तन्याः शीघ्रं समाययुः। वनवासिनः तु तद्वनं प्राप्य, तद्राजिभिः मधुस्रवद्भिः वृक्षैः सन्तुष्टाः, शैलसमीपस्थगुहासु पतदम्बुध्वनिना हृष्टाः आसन्। कदाचित् वृक्षछिद्रेषु गुहासु वा वर्षासु पतितासु, भगवान् तत्र प्रविश्य मूलकन्दफलानि भुङ्क्ते स्म, प्रहृष्टः। सः शङ्कर्षणेन गोपैः च सह, उपजलाश्मनि उपविश्य, तैः दधिमण्डोदनं वितरन्, सहभोजनं कृतवान्। तत्र तृणेषु उपविष्टाः, तृप्तचक्षुषः, वत्सर्षभगावः स्तनभारक्लमिता अपि, तृप्ताः सन्तः, विश्रामं लेभिरे। स भगवान् स्वशक्त्या वर्धितवर्षाकालस्य श्रीं पश्यन्, सर्वजनानन्ददायकं तं कालं पूजयामास। एवं रामकेशवौ व्रजे निवसन्तौ, शरदृतुः समुपजग्मुः—निर्मलाकाशः, विशुद्धसलिलः, सुखपवनः च। शरदि कमलोत्कर्षेण सलिलानि स्वभावं प्राप्नुवन्ति, यथा पतितानां चेतांसि योगाभ्यासेन। शरदृतुः मेघान् व्यपोह्य, पृथिव्याः मलं, जलस्य च क्लेशं अपाकरोति, यथा कृष्णभक्तिः योगिनां पापमलं निहन्ति। तदा त्यक्तसर्वसंपदः, तपसा शुद्धवर्णाः, यथा सर्वकामत्यागिनः मुनयः शान्ताः पापरहिताश्च भवन्ति। गिरयः अपि कदाचित् सलिलं मुञ्चन्ति, कदाचित् न, यथा विद्वांसः ज्ञानामृतं यथाकालं प्रयच्छन्ति, कदाचित् न। ये जलनिधौ जीवन्ति, ते घटमानं जलं न जानन्ति, यथा मूढगृहस्थाः क्षीयमाणं आयुः न पश्यन्ति। जलनिधौ स्थिता जन्तवः शरद्भानुना सन्तप्ताः न सन्ति, यथा दुःखितः विषयगृहस्थः दुःखं न वेत्ति। शनैः शनैः वनस्पतयः कर्दमशोषं मुञ्चन्ति, यथा प्राज्ञाः देहादिषु अहंममाभिमानं त्यजन्ति। शरदागमे सागरः शान्तः स्थिरः च जातः, यथा मनोनिग्रहेण योगी आत्मनि लीनः भवति। कृषकाः दृढबन्धुना क्षेत्रेभ्यः जलं आकृष्यन्ति, यथा योगिनः प्राणसंयमेन ज्ञानप्रवाहं निबध्नन्ति। चन्द्रमा अपि शरद्भानुना उत्पन्नं तापं जन्तुषु हरति, यथा मुकुन्दः व्रजयोषितां देहाभिमानजन्यं दुःखं नाशयति। गगनं शरदि निर्मलतारागणयुक्तं, यथा सत्त्वगुणयुक्तमानसः ब्रह्मशब्दार्थं पश्यति। चन्द्रमा तु तारा-समूहैः परिवृतः अनवच्छिन्नमण्डलः आकाशे विराजते, यथा कृष्णः वृष्णिवर्गैः परिवृतः पृथिव्यां शोभते। मृदुस्निग्धशीतलपुष्पगन्धिना वनवायुणा प्रजाः क्लेशं विसृज्य सुखिन्यः, केवलं कृष्णचित्तगोप्यः तं न विस्मरन्ति। शरदि गाः मृगाः खगाः स्त्रियः पुष्पवन्तः च स्वैः पतिभिः सम्प्राप्ताः समृद्धाः, यथा भगवत्कर्मभिः फलं जायते। पद्मानि सूर्ये उदिते हृष्टानि, निशापुष्पाणि तु न, यथा राजा-संनिधौ जनाः निर्भयाः, चौरसंनिधौ न। नगरग्रामेषु उत्सवसमृद्धेन्द्रियानन्दिन्यः पृथिवी परिपक्वधान्यसमृद्धा, विशेषतः हरिकौशलात्। वणिजः मुनयः नृपाश्च स्नात्वा स्वकार्याणि अन्विष्यन्ति, यथा सिद्धाः वर्षनियमनान्ते स्वदेहान् साधयन्ति। सः आत्मवान् स्वपुरजनान् सृजन्, पूर्वसृष्टान् दृष्ट्वा, प्रजापतिं स्तुत्वा ऊचुः—"अहो भगवन्, किमिदं शुभकृत्यम्! यस्मिन् सर्वयज्ञाः प्रतिष्ठिताः, सह भोजनं कुर्मः।" तपसा ज्ञानयोगेन च समाहितः हृषीकेशः मुनिश्रेष्ठः इच्छितप्रजाः असृजत्। तेषां प्रति अजो भगवान् स्वदेहांशं ददौ—किं तत्? समाधियोगश्रीः, तपः, ज्ञानं, वैराग्यं च। एवं शरदि निर्मलसलिलाम्भसि, सौरभिकमलोत्पलसुगन्धिषु, अच्युतः गोपैः गवां च सह शीतलवायुवने प्रविवेश। तत्र पुष्पितवनेषु, भ्रमरगुञ्जितेषु, सरित्सरोवरेषु च विहगनिनादयुतिषु, मधुपतिः सखिभिः गाः च चरयन्, वेणुं ववाद। व्रजयोषितः तस्य वेणुनादं श्रुत्वा, यः प्रेमोदयकारी, तं कृष्णेण अप्रेक्षिताः, सखीभ्यः वर्णयन्त्यः, कृष्णलीलां स्मरन्त्यः, प्रेमवेगेन विमूढचित्ताः, कथनं न शेकुः। सः मयूरपिच्छधरः, नटनवरवपुः, कर्णयोः कर्णिकारपुष्पयुक्तः, पीताम्बरः, वनमालाविभूषितः, वेणोर्लोमनि रसानि पूरयन्, गोपालैः परिवृतः, वृन्दावनं स्वपदचिह्नैः शोभयन्, गीत्या प्रसिद्धिं च ददौ। एवं तस्य वेणुनादः सर्वजनमोहकः, सर्वाः व्रजयोषितः श्रुत्वा, तं वर्णयन्त्यः तत्रैव तन्मयी अभवन्। ताः गोप्यः ऊचुः—"सख्यः, नेत्राणां किमपि फलं नास्ति यत् व्रजेश्वरसुतौ सखिभिः सह गाः चरन्तौ, वेणुनालिकया मुखं शोभयन्तौ, स्नेहदृष्ट्या पश्यामः।" मधुकलिकापल्लवमयूरपिच्छमाल्योपेतौ, पद्मशतपत्रमाल्यधारिणौ, वनपुष्पालङ्कृतवसनौ, नटनवराविव, गायमानौ, गोपगणमध्ये स्फुरन्तौ। किं भाग्यं वेणोः, यः केवलं दामोदरस्याधरमधु आस्वादयति, यद् गोप्यः अपि स्पृहयन्ति; तस्यावशिष्टरसं सरितः आस्वाद्य हृष्टाः, तेषां जलानि स्पन्दन्ति, वृक्षा अश्रूणि स्रवन्ति, वृद्धा इव। एवं शरदृतौ, श्रीकृष्णः गोपैः गवां च सह व्रजवनं प्रविश्य, तत्र रमणीयं वेणुनादं कृत्वा, सर्वान् आनन्दयन्, गोप्यः च तन्मयीः कृतवान्।