मयूराः मेघागमनात् हृष्टाः प्रमोदं प्राप्नुवन्, किन्तु स्वगृहेषु तप्तमनसः क्लान्ताश्च तस्य भगवान्न आगच्छेदिति प्रतीक्षाम् अकुर्वन्, यथा तस्य भक्ताः अपि कुर्युः। वृक्षाः अपि मूलैः जलं पीत्वा पूर्वं तपसा क्लान्ताः शुष्काः च सन्तः पुनः स्वरूपं प्राप्नुवन्, यथा कामानां अन्वेषणेन जनाः शुष्यन्ति। क्रौञ्चाः शान्तजलासु सरःस्व् आश्रयम् अलभन्त, यथा निरर्थकाभिलाषैः गृहकर्मसु व्यग्राः जनाः स्वगृहेषु वसन्ति। वारिधरप्रेरितवारिप्रवाहैः तटिन्यः भग्नाः, यथा कलियुगे वेदमार्गाः पाखण्डिनां मिथ्यावाक्यैः भग्नाः भवन्ति। मेघाः अपि वातैः चलिताः जलं प्राणिनां सोमरूपेण स्रष्टुम् आरब्धवन्तः, यथा धनिनः द्विजैः प्रेरिताः समये समये श्रीं ददाति। एवं स हरिः स्वसखिभिः सह गवां गोपालानां च परिवृतः, पक्कखर्जूरजम्बूनां वनं प्रविश्य रमणाय जगाम। तदा गावः स्तनभारात् शनैः गच्छन्त्यः, भगवता आहूयमानाः शीघ्रं समागच्छन्, स्निग्धस्तन्याः स्नेहेन सिक्ताः। वनवासिनः प्रमुदिताः मधुरस्रवन्तीनां वृक्षपङ्क्तयः दृष्ट्वा, गिरिसमीपे गुहाः जलपतनेन निनदन्त्यः श्रुत्वा हृष्टाः। कदाचित् वृक्षगुहासु वर्षति, भगवान् प्रविश्य तत्र मूलकन्दफलानि भुङ्क्ते स्म। सङ्कर्षणेन गोपालैः सह सः निर्झरतीरविपिनस्थले शिलायां उपविश्य दधिचूर्णान्नं सखिभिः सह बुभुजे। तत्र तृणेषु उपविश्य, गावः वत्साः वृषाश्च स्तनभारक्लान्ताः, सन्तुष्टाः निमीलितलोचनाः चरन्ति स्म। भगवान् स्वशक्त्या समृद्धं सर्वजनानन्दकरं वर्षाकालवैभवं दृष्ट्वा तस्य पूजनं चकार। एवं रामकेशवौ व्रजस्थौ शरत्कालं प्राप्नुतां, यस्यां नभः निर्मलं, जलानि विशुद्धानि, वायवः सुखसंस्पर्शाः। शरदि प्रस्फुटितपद्मेषु, जलानि स्वभावं पुनः प्राप्नुवन्, यथा पतितजनानां मनः योगाभ्यासेन शुद्धिं लभते। शरत्कालः मेघान् नभःस्मात्, भूमेः मलम्, जलात् पङ्कं च अपाकरोत्, यथा कृष्णभक्तिः तपस्विनां मलं नाशयति। सर्वसम्पत्तीन् परित्यज्य, शुद्धप्रकाशेन विराजन्ते, यथा सर्वकामान् त्यक्त्वा मुनयः शान्ताः पापरहिताश्च भवन्ति। पर्वतानि अपि कदाचित् जलं स्रवयन्ति, कदाचित् न स्रवयन्ति, यथा पण्डिताः ज्ञानामृतं यथाकालं ददाति कदाचित् न ददाति च। यथा गम्भीरजलेषु स्थिताः प्राणिनः जलक्षयं न जानन्ति, तथैव मूढगृहस्थाः प्रतिदिनं क्षीयमाणं आयुः न पश्यन्ति। गम्भीरजलवासिनः प्राणिनः शरद्भानुना तापं न अनुभवन्ति, यथा दुःखितः विषयासक्तः गृहस्थः दुःखं न वेत्ति। शनैः शनैः ओषधयः पङ्कशोषं च त्यजन्ति, यथा विवेकिनः देहादिषु अहं-ममाभिमानं परित्यजन्ति। शरदि समुद्रः स्तब्धः शान्तः च जातः, यथा मुनिः सर्वचेष्टानिवृत्तौ आत्मनि लीनः भवति। कृषकाः दृढबन्धनैः क्षेत्रात् जलं नयन्ति, यथा योगिनः प्राणसंयमेन ज्ञानप्रवाहं नियंत्रयन्ति। शरद्भानुकिरणैः जन्तुषु जातं तापं शशी नाशयति, यथा मुकुन्दः व्रजस्त्रीणां देहाभिमानजं दुःखं हरति। शरदि नभः निर्मलम्, शुद्धतारागणयुक्तम्, यथा सात्त्विकः मनः ब्रह्मशब्दस्य अर्थं पश्यति। शशी तारागणैः परिवृतः, पूर्णमण्डलः नभसि विराजते, यथा कृष्णः वृष्णिकुलैः परिवृतः पृथिव्यां शोभते। वनवायुम् आलिङ्ग्य, यः शीतोष्णसमन्वितः पुष्पगन्धयुक्तश्च, जनाः दुःखं विसृजन्ति; किन्तु येषां हृदयं कृष्णेन हरितं, ताः गोप्यः न विसृजन्ति। शरदि गावः, मृगाः, खगाः, स्त्रियः, पुष्पवन्तः वनस्पतयः अपि स्वैः पुरुषैः सेवन्ते, यथा भगवतः कर्मभिः फलानि सम्पद्यन्ते। पद्मानि आदित्ये उदिते हृष्टानि, निशापुष्पाणि तु न, यथा जनाः नृपसन्निधौ निर्भयाः, चौरसन्निधौ तु न। नगरग्रामेषु उत्सवेषु, इन्द्रियाणि प्रमोदितानि, पृथिवी पक्कधन्यसमृद्धा, विशेषतः हरिणा कलाकौशलात् शोभते। वणिजः, मुनयः, नृपाश्च स्नात्वा स्वस्वकार्याणि अन्वेषन्ति, यथा सिद्धाः वर्षारम्भे निगृह्य देहं यथाकालं स्वशरीरं प्राप्नुवन्ति। सः आत्मवान् स्वजनानां कृते स्वपुरं निर्माय जनान् च सृष्टवान्; पूर्वं सृष्टान् दृष्ट्वा, ते सृष्टिकर्तारं स्तुतवन्तः। ह हे लोकसृजन्! कियद् उत्तमं कर्म ते! यस्मिन् सर्वयज्ञाः स्थापिता, अस्माभिः सह भोजनं कुर्मः। तपसा, ज्ञानयोगेन च, ध्याननिष्ठः हृषीकेशः मुनिपुङ्गवः इच्छितान् प्रजाः सृष्टवान्। स च तेषां प्रतिनरं स्वदेहस्य अंशं अददात्—किं तद्? ध्यानयोगसमृद्धिं, तपः, ज्ञानम्, वैराग्यं च। शुक उवाच—एवं शरदि विशुद्धजले, प्रस्फुटितपद्मगन्धिनि, अच्युतः गोपालकैः सह, शीतलवायुवनं प्रविवेश। स पुष्पितवृक्षवनं, भ्रमरगुञ्जितं, सरित्सरोभरितं विहङ्गस्वरेण, गवां समुच्चयेन, सखिभिः सह प्रविश्य, मुरलीं वादनम् अकरोत्। यदा व्रजस्त्रियः तां मुरलीनादं श्रुत्वा, या प्रेमोत्सवदायिनी, ताः काश्चित् कृष्णेन अदृष्टाः, सखिभ्यः तस्य वर्णनं चक्रुः। तान्यपि, तस्य कर्माणि स्मरन्त्यः, वर्णयितुं आरब्धवन्तः, राजन्, प्रेमवेगात् चित्तं आकुलं जातं, वर्णनं न शशाकुः। मयूरपिच्छधारी, नटनवरवपुः, कर्णयोः कर्णिकारपुष्पयुग्मम्, पीतवस्त्रः, वनमाल्यलसः, अधरासवेन मुरलीरन्ध्राणि पूरयन्, गोपालकैः परिवृतः, वृन्दावनं प्रविश्य, स्वपदचिह्नैः रमणीयं कृत्वा, गीतिश्रिया च विश्रुतः। एवं नृप, तस्य मुरलीरवः सर्वजनमोहकः, सर्वाः व्रजस्त्रियः श्रुत्वा, तं वर्णयन्त्यः तस्मिन्नेव मग्नाः अभवन्।