चन्द्रः मेघैः आच्छादितः स्वदीप्त्या प्रकाशमानो न प्रकाशते, यथा अहंकारेण अन्धितः पुरुषः स्वप्रभया न प्रकाशते। मेघानां आगमनेन मोराः प्रमुदिताः हर्षिताः, किन्तु गृहेषु तापिताः विषण्णाः प्रभोः आगमनस्य प्रतीक्षां कुर्वन्ति, यथा भक्ताः भगवतः आगमनस्य प्रतीक्षां कुर्वन्ति। वृक्षाः मूलैः जलं पीत्वा पुनः स्वरूपं प्राप्तवन्तः, पूर्वं तु कामनायाः तपसा शुष्काः क्लान्ताः अभवन्, यथा इच्छायाः अन्वेषणेन जनाः क्लान्ताः भवन्ति। बकाः शान्ते सरसि जलाशये उपविशन्ति, यथा निरर्थक-आशाः युक्ताः जनाः गृहस्थ्ये चञ्चल-कर्मणि निवसन्ति। वृष्टिपतनेन तटबन्धाः उदकेन भग्नाः, यथा कलौ काले वेदानां मार्गाः अपथगामिनां मिथ्या-वाक्यैः भग्नाः। मेघाः वातेन प्रेरिताः जीवेषु अमृतरूपं जलं वर्षन्ति, यथा धनाधिपाः द्विजैः प्रेरिताः उचितकाले वरं ददाति। एवं हरिः गोपैः गोभिः च परिवृतः तस्य विपाक-खर्जूर-जम्बु-वनं प्रविष्टवान्, रमणाय। गोष्ठ्याः स्तनभार-विलम्बिताः गाः भगवतः आह्वानेन शीघ्रं आगच्छन्ति, तेषां स्तनाः स्नेहेन सिक्ताः। वनवासिनः हर्षिताः मधुरस-निष्पतद्रुमपङ्क्तीं दृष्ट्वा, पर्वतान्तिक-गुहाः जलधारया निनादिताः। कदाचित् वर्षा वृक्ष-गुहासु पतति, तत्र प्रभुः प्रविश्य मूल-शाक-फलानि आस्वादयति। संकर्षणेन गोपैः च सह तटस्थे शिलायां जलान्तिके दधि-चीरान्नं उपविष्टः भुङ्क्ते, सहचरैः सह। तृणेषु उपविश्य चरन्तः, गोः वृषाः बछाः च स्तनभार-क्लान्ताः निद्रायाः सुखेण नयनानि निमील्य तृप्ताः। भगवान् वर्षाकालस्य शोभां दृष्ट्वा, सर्वेभ्यः सुखदायिनीं, स्वबलात् वर्धितां, तां पूजयामास। एवं रामः केशवः च व्रजे स्थितौ, शरद् ऋतु आगच्छत्, निर्मल-गगनः, शुद्ध-जलः, सौम्य-समीरः च। शरदि कमलोत्पत्त्या जलं स्वभावं प्राप्तम्, यथा पतितस्य जनस्य योगाभ्यासेन मनः पुनः शुद्धं भवति। शरद् ऋतु मेघान् व्यपोह्य, भूमेः मलिनत्वं, जलस्य कदर्थं च अपाकरोति, यथा कृष्ण-भक्तिः योगिनां मलं अपाकरोति। सर्वं त्यक्त्वा, ताः शुद्ध-तेजसा दीप्ताः, यथा सर्वकाम-त्यागेन ऋषयः शान्ताः पापमुक्ताः भवन्ति। पर्वताः जलं स्रजन्ति, कदाचित् शुभं न स्रजन्ति, यथा विप्रः ज्ञानामृतं उचितकाले ददाति, कदाचित् न ददाति। गम्भीर-जल-जीवाः जल-क्षयम् न वेदन्ति, यथा मूढ-गृहस्थाः प्रतिदिनं आयुः-क्षयम् न जानन्ति। गम्भीर-जल-जीवाः शरद्-रविः-तप्तं तापं न अनुभवन्ति, यथा दुर्गति-गृहस्थः अनियतम् इन्द्रियः दुःखं न वेदति। शनेन सस्यानि कर्दम-शुष्कत्वं त्यजन्ति, यथा धीमन्तः शनेन देहादि-अनात्मन्य् 'मम' 'अहं' भावं त्यजन्ति। शरद् आगमे समुद्रः स्थिरः निःशब्दः अभवत्, यथा योगिन् सर्वगतिषु निवृत्ते आत्मनि पूर्णं लीनः भवति। कृषकाः दृढ-तटबन्धेन क्षेत्रात् जलं निष्कर्षन्ति, यथा योगिनः प्राणैः ज्ञान-प्रवाहं नियच्छन्ति। शरद्-रवि-रश्मि-तापं चन्द्रः जीवेषु अपाकरोति, यथा मुकुन्दः देहाभिमान-जनितं दुःखं व्रजस्त्रीषु अपाकरोति। शरदि गगनं निर्मलम्, शुद्ध-ताराभिः पूर्णम्, यथा सात्त्विक-चित्तः ब्रह्म-शब्दस्य अर्थं पश्यति। चन्द्रः ताराभिः परिवृतः, गगने अखण्डमण्डलः दीप्तः, यथा कृष्णः वृष्णिवंशैः परिवृतः पृथिव्यां दीप्तः। वन-सुगन्धि-शीतोष्ण-समीरेण जनाः दुःखं त्यजन्ति, किन्तु गोप्यः यासां हृदयं कृष्णेन अपहृतं, ताः दुःखं न त्यजन्ति। शरदि गाः, मृगाः, पक्षिणः, स्त्रियः, पुष्पित-वनानि, स्व-पुरुषैः अन्विष्यन्ति, यथा फलं भगवतः कर्मणा उत्पाद्यते। सूर्य-उदयेन पद्माः प्रमुदिताः, निशाकराः तु न, यथा जनाः राज्ञः समीपे निर्भयाः, चौराणां समीपे तु न। नगर-ग्रामेषु उत्सव-समृद्धि-इन्द्रिय-सुखेन भूमिः शोभते, विशेषतः हर्याः कलायाः कारणात्। व्यापारी, ऋषयः, राजानः स्नानं कृत्वा स्वकार्यं गन्तुं उद्युक्ताः, यथा सिद्धाः उचितकाले वर्षा-नियमनानन्तरं स्व-शरीरं अन्विष्यन्ति। स आत्मवान् स्वजनाय स्वं नगरं जनं च निर्मितवान्; पूर्वं कृतान् दृष्ट्वा, तैः सृष्टिकर्तारं स्तुतवन्तः। "अहो, विश्वस्य स्रष्टः, तव कर्म उत्तमम्! यस्मिन् सर्वयज्ञाः स्थिताः, वयं सह भोजनं कुर्याम।" तपसा, ज्ञानेन, योगेन च गम्भीर-ध्यानस्थः हृषीकेशः ऋषि-श्रेष्ठः इच्छितान् जनान् सृजितवान्। तेषु प्रत्येकं अजः स्वदेहस्य अंशं दत्तवान्—किम्? ध्यान-योग-तपः-ज्ञान-वैराग्य-संपत्ति। शुकः उवाच—एवं शरदि, निर्मल-जल-सुगन्धि-कमलोत्पत्त्या, अच्युतः गोपबालैः गोभिः च सह शीत-समीरेण वनं प्रविष्टवान्। पुष्पित-वृक्ष-वनानि, भृंग-निनादितानि, सरित्-सरोवराणि पक्षि-निनादितानि, मधु-नायकः गोपसखैः गोः संचरणं कृत्वा, वंशीं वादयन् प्रविष्टवान्। व्रजस्त्रियः कृष्णस्य प्रेमोदयिनीं वंशीध्वनिं श्रुत्वा, तासां कश्चित् कृष्णेन अदृष्टाः, तां सखीभ्यः वर्णयन्ति। स्मृत्वा कृष्णस्य कर्माणि, ताः वर्णयितुं आरभन्ते, किं तु प्रेम-प्रवृत्त्या चित्तं व्याकुलं जातं, वर्णनं न शेकुः। मयूरपिच्छ-शिरोभूषणः, नर्तकश्रेष्ठरूपः, कर्णिकार-कुंडलः, पीत-वस्त्रः, वनमालया भूषितः, वंशी-छिद्रेषु अधरामृतं पूरयन्, गोपसखैः परिवृतः, वृन्दा-वनं प्रविश्य तद् पदचिह्नैः रम्यं कृत्वा, गीत्या प्रसिद्धं कृतवान्। एवं भगवतः व्रजवासस्य वर्षा-शरद्-कालयोः वर्णनं श्रीमद्भागवते उक्तम्।