मार्गाः सञ्जाता अनिर्णेयाः, तृणैः आवृत्ताः, चिह्नरहिताः च अभवन्—यथा वेदाः, ब्राह्मणैः उपेक्षिताः, कलिकल्पितकल्मषैः आच्छादिताः च। तत्र मनुष्याणां सम्बन्धाः मेघेषु विद्युतः इव क्षणिकाः अभवन्; तथा स्त्रीणां स्थैर्यमपि गुणैः युक्तेषु पुरुषेषु नावतिष्ठत। व्योम्नि इन्द्रधनुः गुणरहितः सन् अपि गुणवत् इव दृश्यते स्म; एवं गुणप्रकाशे गुणरहितः अपि पुरुषः गुणवान् इव दृश्यते। चन्द्रमाः स्वतेजसा दीप्तैः मेघैः आच्छन्नः सन् न प्रकाशते स्म; तथा अहङ्कारबन्धनैः बद्धः पुरुषः स्वतेजसा न प्रकाशते। मेघागमने मयूराः प्रमुदिताः ननृतुः; किन्तु स्वगेहे दग्धाः क्लान्ताश्च सन्तः, भगवत्प्रतीक्षया तिष्ठन्ति स्म, यथा तस्य भक्ताः। वृक्षाः मूलैः जलं पीत्वा स्वस्वरूपं पुनः प्राप्तवन्तः; पूर्वं तु तैः तृष्णया तपसा च क्लान्तैः, यथा कामानुसरणेन जनः क्लान्तः। सरसां शान्तजलेषु बकाः उपविशन्, यथा निरर्थकाभिलाषैः गृहकृत्येषु लोलुपः जनः वसति। वर्षपतेः निर्गतवारिणा सेतवः भग्नाः, यथा कलौ वेदमार्गाः पाखण्डिनां मिथ्यावाक्यैः भग्नाः। वातचालिताः मेघाः जीवेषु अमृतवत् वारि स्रष्टुम् आरब्धवन्तः, यथा धनपतयः द्विजैः प्रेरिताः समये दानानि ददाति। एवं हरिः स्वसखिभिः सह, गोभिः गोपालकैः च परिवृतः, पक्कखर्जूरजम्बूनां विपुलफलैः समृद्धं वनं प्रविष्टवान्। तत्र गोविन्दस्य आह्वानेन, स्थूलपयोधरभारात् शनैः चलन्त्यः गावः शीघ्रं समागच्छन्, प्रेम्णा सिक्तपयोधराः। वनवासिनः प्रमुदिताः, मधुस्राविभिः पादपपङ्क्तिभिः, पर्वतान्तिके गुहासु पतदम्बुध्वनिभिः हृष्टाः अभवन्। कदाचित् वर्षासु वृक्षगुहासु पतितासु, भगवान् प्रविश्य तत्र कन्दमूलफलानि भक्षयन् रमते स्म। सः सङ्कर्षणेन गोपालकैः च सह, जलान्तिके शिलायाम् उपवेश्य, दधिचूर्णान्नं सहभुक्तवान्। तृणेषु उपविश्य, गवां वत्सानां शृङ्गिणां च, पयोधरभारक्लान्तानां, निमीलितलोचनानां सन्तुष्टिः अभवत्। वर्षाकालस्य श्रीं, स्वशक्त्या समृद्धां, सर्वजनानन्ददायिनीं, भगवान् दृष्ट्वा ताम् अर्चितवान्। एवं रामकेशवौ व्रजे निवसन्तौ, शरदृतुः आगतः, निर्मलाम्बुद्युत्सवः, शुद्धवारिणा, मृदुवातेन च समन्वितः। शरदि, उत्पलप्रसवेन, वारि स्वभावं प्राप्तम्, पतितजनानां चित्तं योगाभ्यासेन यथा। शरदृतुः मेघान् व्योम्नः, मलम् भूमेः, कर्दमं च वारिणः अपाकरोत्, यथा कृष्णभक्तिः योगिनां मलम् अपाकरोति। सर्ववस्तुनिर्मुक्ताः, विशुद्धप्रभया विराजन्ते, यथा सर्वकामपरित्यागेन मुनयः शान्ताः पापमुक्ताश्च। पर्वतानि अपि कदाचित् वारि स्रुवन्ति, कदाचित् न; यथा विद्वांसः ज्ञानामृतं समये ददति, कदाचित् न। ये जलनिधौ निवसन्ति, ते जलक्षयम् न जानन्ति, यथा मूढगृहस्थाः प्रतिदिनं क्षीयमाणं आयुः न वेदन्ति। ये जलनिधौ वसन्ति, ते शरदादित्यतेजसा उत्पन्नं तापं न अनुभवन्ति, यथा दुःखितः विषयासक्तः गृहस्थः दुःखं न वेत्ति। शनैः पादपाः कर्दमशोषं च त्यक्तवन्तः, यथा धीमन्तः देहादिषु 'मम' 'अहं' भावं परित्यजन्ति। शरदागमे सागरः निस्तरङ्गः शान्तः च अभवत्, यथा मुनिः सर्वचेष्टानिवृत्तौ आत्मनि एव लीनः भवति। कृषकाः दृढसेतुभिः क्षेत्रेभ्यः जलं आकृष्यन्ति, यथा योगिनः प्राणसंयमेन ज्ञानप्रवाहं निरोद्धुम् इच्छन्ति। शरदादित्यकिरणैः जनानां तापं चन्द्रः अपाकरोत्, यथा मुकुन्दः गात्राभिमानजनितं दुःखं व्रजस्त्रीणां नाशयति। शरदि, निर्मलतारकयुतं व्योम, यथा सात्त्विकचित्तं ब्रह्मशब्दार्थं पश्यति। ताराभिः परिवृतः चन्द्रः, पूर्णमण्डलः, व्योम्नि विराजते, यथा कृष्णः वृष्णिवंशैः परिवृतः पृथिव्याम् विराजते। पुष्पगन्धिना, शीतोष्णसम्युक्तेन, वनपवनेन आलिङ्गिताः जनाः दुःखं विस्मृतवन्तः; किन्तु येषां हृतचित्ताः गोप्यः कृष्णेन, ताः दुःखं न त्यक्तवन्तः। शरदि, गाः, मृगाः, पक्षिणः, स्त्रियः, पुष्पवन्तः च, स्वैः पतिभिः अन्विष्यन्ते, यथा फलं भगवत्कर्मणा जायते। उत्पलानि सूर्योदयसमये प्रमोदन्ते, रात्रौ विकसन्त्यः कुमुद्यः विना; यथा जनाः राज्ञः समीपे निर्भयाः, चौराणां समीपे तु न। ग्रामेषु नगरेषु च, उत्सवैः इन्द्रियसुखैः च, पृथिवी प्रफुल्लशस्यसमृद्धा हर्यनुग्रहेण विराजते। वणिजः, मुनयः, राजानः च, स्नात्वा, स्वकार्यं कर्तुम् निर्गच्छन्ति, यथा सिद्धाः कालागमे स्वशरीरं प्राप्नुवन्ति, वर्षनिरोधेन पूर्वं रुद्धाः। सः आत्मवान्, स्वजनाय स्वनगरे च, स्वयं सृष्टवान्; ये पूर्वसृष्टाः तान् दृष्ट्वा, सृष्टिकर्तारं स्तुतवन्तः। "हन्त, जगत्कर्तः, कियद् उत्तमं कर्म ते! यस्मिन् सर्वयज्ञाः प्रतिष्ठिताः, वयं सह भोजनं कुर्याम।" तपसा, ज्ञानयोगेन च, ध्याननिष्ठः ऋषिकेशः, मुनिनां श्रेष्ठः, इच्छितान् प्रजाः सृष्टवान्। तेषां प्रतिकं, अजः, स्वदेहस्य अंशं दत्तवान्—किं तद्? ध्यानयोगसमृद्धिः, तपः, ज्ञानम्, वैराग्यं च। शुकः उवाच—एवं शरदि, निर्मलवारिण्यां, सौरभ्ययुक्ते उत्पलपुष्पेषु, अच्युतः गोपालकैः गवां च सह, शीतलपवनेन सम्प्रविष्टे वने प्रविष्टवान्। तत्र, पुष्पिततरुप्रान्तेषु, भ्रमरगुञ्जितेषु, ह्रदसरित्प्लावितेषु, पक्षिणां कूजनैः निनादितेषु, मकरध्वजः मित्रैः सह गाः चरयन्, वेणुं ववृधे।